Đô thị thông minh cần được tính từ mặt đất xuống không gian ngầm

Ngày 23/9, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh chủ trì Hội nghị nghe báo cáo hai dự thảo Đề án Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2035 và Quản trị, khai thác và bảo vệ không gian ngầm. Tại Hội nghị, các đại biểu tập trung trao đổi về yêu cầu hoàn thiện thể chế, dữ liệu, mô hình quản trị cũng như cách thức khai thác hiệu quả không gian ngầm trong quá trình phát triển đô thị.

Hình thành nền tảng dữ liệu cho đô thị thông minh

Báo cáo tại Hội nghị, ông Trần Quốc Thái, Cục trưởng Cục Phát triển đô thị, cho biết mục tiêu đến năm 2030 là hình thành nền tảng thể chế, kiến trúc, dữ liệu và năng lực quản trị đô thị thống nhất, liên thông; từng bước nâng cao khả năng phân tích, dự báo, điều phối và đo lường bằng kết quả, tác động.

Tầm nhìn đến năm 2035 hướng tới hình thành hệ sinh thái dữ liệu đô thị liên thông, an toàn, được kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả. Khi đó, dữ liệu không chỉ phục vụ quản lý mà trở thành nguồn lực hỗ trợ quy hoạch, đầu tư, xây dựng, vận hành và phát triển đô thị.

Dự thảo Đề án Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia xác định 9 nhóm nhiệm vụ, giải pháp, tập trung vào hoàn thiện thể chế, tiêu chuẩn và mô hình quản trị; xây dựng dữ liệu đô thị, nền tảng dùng chung; quản lý quy hoạch đô thị thông minh và triển khai theo lộ trình từ hoàn thiện nền tảng, kết nối, thí điểm đến đánh giá, chuyển tiếp.

Theo Bộ Xây dựng, quá trình phát triển đô thị thông minh thời gian qua đã chuyển dần từ nghiên cứu sang triển khai các đề án, dữ liệu dùng chung, trung tâm điều hành và ứng dụng chuyên ngành. Tuy nhiên, kết quả giữa các địa phương chưa đồng đều; dữ liệu còn phân tán, một số hệ thống chủ yếu phục vụ hiển thị, trong khi việc kết nối với quy hoạch, đầu tư và vận hành hạ tầng chưa chặt chẽ, hiệu quả cũng chưa được đo lường thống nhất.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh chủ trì Hội nghị nghe báo cáo hai dự thảo Đề án Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia giai đoạn 2026 - 2030

Không gian ngầm - nguồn lực chưa được khai thác đồng bộ

Một nội dung đáng chú ý tại Hội nghị là yêu cầu thay đổi cách tiếp cận đối với không gian ngầm. Theo ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng, đến ngày 18/9, cơ quan soạn thảo đã nhận được 53 văn bản góp ý của các Bộ, ngành, địa phương, cơ quan và tổ chức liên quan. Trong đó, 15 văn bản thống nhất toàn bộ với hồ sơ dự thảo đề án; 38 văn bản cơ bản thống nhất và có góp ý hoàn thiện.

Thực tế giai đoạn 2010 - 2025, Việt Nam đã hình thành nhiều loại công trình, hạ tầng ngầm như đường sắt đô thị, hầm giao thông, tầng hầm, bãi đỗ xe, tuy nen, hào kỹ thuật. Tuy nhiên, việc khai thác hiện vẫn chủ yếu được thực hiện theo từng công trình, từng ngành, từng khu đất; phần lớn tập trung ở tầng nông và thiếu tính kết nối.

Đáng chú ý, pháp luật hiện hành chủ yếu điều chỉnh đất đai và công trình, trong khi chưa có chế độ pháp lý thống nhất về quyền đối với không gian theo chiều sâu. Điều này đặt ra yêu cầu phải hình thành cách tiếp cận mới trong quản trị, khai thác và bảo vệ không gian ngầm.

Dự thảo Đề án xác định 7 nhóm điểm nghẽn cần được tháo gỡ, trong đó có hạn chế về nhận thức và cách tiếp cận còn thiên về quản lý từng công trình; thể chế và quyền đối với không gian theo chiều sâu chưa đầy đủ; quy hoạch chưa được thực hiện theo không gian ba chiều, thiếu phân vùng, phân tầng và dự trữ không gian. Bên cạnh đó là những hạn chế về cơ chế kinh tế, tài chính, huy động nguồn lực và thị trường quyền khai thác.

Theo hướng tiếp cận này, vấn đề không chỉ là xây dựng thêm các công trình ngầm mà quan trọng hơn là hình thành cơ chế quản trị tổng thể đối với nguồn lực không gian ngầm - một nguồn lực hữu hạn, khó phục hồi và khi đã đầu tư, việc điều chỉnh hoặc làm lại sẽ rất khó khăn.

Quản trị đô thị phải mở rộng từ mặt đất xuống lòng đất

Phát biểu tại Hội nghị, Bộ trưởng Trần Hồng Minh đánh giá đô thị hóa có vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao chất lượng sống. Tuy nhiên, giữa phát triển đô thị thông minh trên mặt đất và không gian ngầm hiện vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể, thiếu sự liên kết đồng bộ.

Bộ trưởng nhấn mạnh không gian ngầm phải được xác định là một hợp phần không thể tách rời của đô thị thông minh, với nhiều chức năng từ giao thông, đặc biệt là phát triển đường sắt đô thị, đến dịch vụ, tiện ích, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và các yêu cầu về an ninh, quốc phòng.

Theo Bộ trưởng, hai đề án về đô thị thông minh và không gian ngầm có mối liên hệ chặt chẽ. Việc triển khai đồng bộ không chỉ hướng tới hiện đại hóa hạ tầng mà còn góp phần xử lý những vấn đề đang đặt ra tại các đô thị như ùn tắc giao thông, ngập úng và thiếu không gian phát triển.

Góp ý về hai đề án, ông Hồ Đức Thắng, ĐBQH chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng phát triển đô thị hiện đại đòi hỏi cách nhìn toàn diện hơn về không gian, không chỉ giới hạn trên bề mặt đất mà phải mở rộng xuống lòng đất và lên không trung.

Ông cũng đề nghị chuyển tư duy về dữ liệu từ “xây dựng” sang “sử dụng” để tối ưu nguồn lực; đồng thời cho rằng hệ thống pháp luật cần tiếp tục hoàn thiện để phù hợp với các mô hình đô thị ngầm và không gian đa tầng, tăng tính liên kết giữa trung ương, địa phương và các vùng có những vấn đề phát triển mang tính liên tỉnh.

Hoàn thiện đề án, tránh chồng chéo dữ liệu và nguồn lực

Kết luận Hội nghị, Bộ trưởng Trần Hồng Minh yêu cầu các đơn vị tiếp thu đầy đủ ý kiến của các Bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và chuyên gia để hoàn thiện hai đề án.

Đối với dự thảo Đề án Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia, Bộ trưởng yêu cầu rà soát để bảo đảm sự thống nhất giữa quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ, phân công và tiến độ. Hồ sơ cần cô đọng, xác định rõ sản phẩm đầu ra, cơ quan chủ trì và nguồn lực thực hiện; đồng thời tránh chồng chéo với các chương trình và hệ thống cơ sở dữ liệu hiện có.

Đáng chú ý, Bộ trưởng yêu cầu nghiên cứu khả năng mở rộng tầm nhìn của đề án đến năm 2045 thay vì dừng ở năm 2035.

Đối với Đề án Quản trị, khai thác và bảo vệ không gian ngầm, Bộ trưởng nhấn mạnh đô thị thông minh và không gian ngầm là hai mặt của cùng một yêu cầu đổi mới quản trị đô thị. Trong đó, không gian ngầm là phần phức tạp hơn, cần được tính toán và đi trước bởi khi đã đầu tư sẽ rất khó điều chỉnh.

Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng được giao phối hợp với Cục Phát triển đô thị, bảo đảm sự thống nhất giữa hai đề án về kiến trúc dữ liệu, bản sao số và phân công trách nhiệm. Các đơn vị được yêu cầu khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, báo cáo lãnh đạo Bộ để trình Đảng ủy Chính phủ đúng tiến độ.

Việc đặt đô thị thông minh trong mối liên hệ với không gian ngầm cho thấy yêu cầu quản trị đô thị đang được mở rộng theo cả chiều sâu không gian và chiều sâu dữ liệu. Đây cũng là cơ sở để các đô thị chủ động hơn trong quy hoạch hạ tầng, phân bổ nguồn lực và chuẩn bị không gian phát triển cho những giai đoạn tiếp theo.