Chuyển đổi số giao dịch hàng hóa: Số hóa phải đi cùng quản trị pháp lý

Ngày 19/8/2026 tại TP. Hồ Chí Minh, Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hóa: từ từng phần đến toàn diện”, trong khuôn khổ Chuỗi sự kiện Quản trị Pháp lý Doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh 2026 (LMS 2026), với hơn 200 đại biểu tham dự.

Không chỉ là đưa giao dịch lên môi trường số

Theo bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc ITPC, năm 2026 đánh dấu bước chuyển từ “số hóa quy trình” sang xây dựng hệ sinh thái thương mại thông minh, kết nối toàn diện. Đây là cơ hội để doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và vừa, tối ưu chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường.

Bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc ITPC.

Tuy nhiên, quá trình này cũng kéo theo nhiều thách thức về hạ tầng, công nghệ, nhân lực, gian lận, bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng. Vì vậy, doanh nghiệp cần chủ động nhận diện và kiểm soát rủi ro ngay trong quá trình thiết kế giao dịch.

PGS.TS. Nguyễn Xuân Minh, Phó Giám đốc Thường trực Trường Đại học Ngoại thương tại TP. Hồ Chí Minh, Trọng tài viên VIAC cho rằng, chuyển đổi số đang tác động đến toàn bộ vòng đời hợp đồng, từ tìm kiếm đối tác, đàm phán, giao kết đến thực hiện và giải quyết tranh chấp.

AI, Smart Contract (Hợp đồng thông minh), Blockchain, chứng từ điện tử và các hệ sinh thái số liên thông đang giúp tự động hóa, rút ngắn thời gian và tăng tính minh bạch. Song, khi khung pháp lý và năng lực quản trị chưa theo kịp tốc độ công nghệ, tranh chấp có thể phát sinh từ việc xác định thẩm quyền, tính toàn vẹn của dữ liệu và giá trị chứng minh của giao dịch điện tử.

Phiên thảo luận tại hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hóa: từ từng phần đến toàn diện”.

“Tự động hóa” không có nghĩa là “tự động trách nhiệm”

Một vấn đề đáng chú ý được các chuyên gia đặt ra là mô hình giao dịch bán điện tử – giai đoạn chuyển tiếp khá phổ biến khi doanh nghiệp chưa thể số hóa toàn bộ.

PGS.TS. Nguyễn Xuân Minh cũng lưu ý, sự kết hợp giữa yếu tố tự động hóa và con người có thể làm phát sinh những khoảng trống trách nhiệm. Tự động hóa quy trình không đồng nghĩa với tự động hóa trách nhiệm. Doanh nghiệp vẫn phải xác định rõ chủ thể đứng sau giao dịch và cơ chế phân bổ trách nhiệm khi xảy ra sự cố.

Trong khi đó, LS. Lưu Xuân Vĩnh - Luật sư Sáng lập và Luật sư Điều hành Asia Legal, Trọng tài viên VIAC, nhấn mạnh xu hướng điện tử hóa toàn phần là tất yếu. Doanh nghiệp cần chuẩn bị sớm về hạ tầng, quy trình và phương án kiểm soát rủi ro, đặc biệt với việc lưu trữ và vận hành dữ liệu trên các hệ thống có thể do bên thứ ba quản lý.

LS. Lưu Xuân Vĩnh - Luật sư Sáng lập và Luật sư Điều hành Asia Legal, Trọng tài viên VIAC

Chủ động phòng tranh chấp từ khi ký hợp đồng

Theo LS. Vũ Xuân Hưng, Trưởng phòng Pháp chế VCCI-HCM, doanh nghiệp không nên coi giao dịch điện tử đơn thuần là việc đưa giao dịch truyền thống lên nền tảng số. Quá trình số hóa phải gắn với thiết kế quy trình và cơ chế phòng ngừa tranh chấp.

Ông Hưng lưu ý 4 “cột trụ” phòng vệ gồm: quy chế, công cụ, lưu trữ và giải pháp tố tụng. Đây là những yếu tố doanh nghiệp cần chuẩn bị ngay từ đầu thay vì chờ đến khi tranh chấp mới tìm cách xử lý.

Ở góc độ giải quyết tranh chấp, LS. Nguyễn Công Phú, Luật sư Thành viên LNT & Partners, Trọng tài viên VIAC, cho rằng doanh nghiệp phải xây dựng phương án lưu trữ dữ liệu ngay từ khi bắt đầu thực hiện hợp đồng. Chứng cứ điện tử không mặc nhiên được công nhận mà cần bảo đảm các điều kiện về quá trình tạo lập, gửi, nhận và tính toàn vẹn của dữ liệu.

Quang cảnh hội nghị.

Công nghệ phải đi cùng niềm tin

Từ các nội dung thảo luận, các chuyên gia thống nhất rằng chuyển đổi số trong giao dịch thương mại không chỉ là câu chuyện công nghệ. Doanh nghiệp muốn số hóa hiệu quả phải đồng thời nâng cấp năng lực quản trị và chuẩn bị “hành lang” pháp lý cho từng giao dịch.

Đặc biệt, dữ liệu phải được xem như một tài sản cần bảo vệ, còn quy trình pháp lý phải được thiết kế song hành với nền tảng công nghệ. Khi đó, số hóa không chỉ giúp giao dịch nhanh hơn mà còn tạo dựng niềm tin, giảm tranh chấp và nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong môi trường thương mại ngày càng số hóa.