Từ những sản phẩm gốm mộc mạc của người Chăm đến hương vị nước mắm trứ danh Phan Thiết, từ chiếc bánh tráng dẻo thơm đến tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu – tất cả đều chứa đựng câu chuyện lịch sử hàng trăm năm.
Ngày nay, những làng nghề truyền thống ấy đang hồi sinh mạnh mẽ khi kết hợp với hoạt động du lịch, trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách muốn khám phá văn hóa bản địa.
Làng gốm Chăm Bình Đức (xã Phan Hiệp, huyện Bắc Bình) là một trong những cái nôi của nghề gốm cổ truyền ở Việt Nam. Theo lời các nghệ nhân cao tuổi, không ai nhớ chính xác nghề gốm này có từ bao giờ, chỉ biết rằng kỹ thuật làm gốm được truyền từ mẹ sang con qua bao thế hệ người Chăm và đã tồn tại hàng trăm năm. Sản phẩm gốm Bình Đức (còn gọi là gốm Gọ) mang đậm dấu ấn văn hóa Chăm: từ những vật dụng sinh hoạt thường ngày như nồi đất, lò than, khuôn bánh, chum đựng nước cho đến các đồ dùng mang tính tâm linh, tín ngưỡng. Đất sét để làm gốm được lấy ở vùng phù sa ven sông, nhào nặn thủ công và nung bằng củi, rơm theo cách truyền thống.
 |
| Gốm Chăm như là di sản thu hút du khách đến tham quan Bình Thuận – Ảnh: TTX |
Đặc biệt, người thợ gốm Chăm không dùng bàn xoay; họ tạo hình bằng tay kết hợp vừa xoay người vòng quanh khối đất cố định, vừa vuốt nặn. Chính phương pháp thủ công độc đáo này tạo nên nét riêng có của gốm Chăm – mỗi sản phẩm như được “thổi hồn”, phản ánh đời sống và phong tục của cộng đồng người Chăm. Năm 2012, nghề làm gốm của người Chăm ở Bình Đức đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, ghi nhận giá trị lịch sử và nghệ thuật quý báu. Đến năm 2022, UNESCO tiếp tục ghi danh nghệ thuật gốm Chăm Bình Thuận vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, mở ra cơ hội quảng bá làng gốm truyền thống này ra thế giới.
Hiện nay, làng gốm Bình Đức có khoảng hơn 40 hộ gia đình với vài chục nghệ nhân còn gắn bó thường xuyên với nghề, chưa kể nhiều hộ làm thời vụ dịp lễ Tết. Dù thu nhập từ gốm không cao, người Chăm nơi đây vẫn nặng lòng giữ nghề tổ tiên. Từ khi được vinh danh, làng gốm đón nhiều đoàn du khách và học sinh đến tham quan, tìm hiểu. Du khách có thể tận mắt chứng kiến quy trình làm gốm thủ công tỉ mỉ và độc đáo, trực tiếp thử sức nặn một sản phẩm gốm dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân Chăm, cảm nhận sự kỳ công “làm đẹp từ đất”. Nhiều người thích thú khi được tự tay vuốt đất sét, tạo hình những chiếc bình, nồi nhỏ và mang về làm kỷ niệm. Bên cạnh đó, du khách còn có thể mua các sản phẩm gốm Chăm về làm quà – mỗi món đồ gốm mộc mạc, giản dị nhưng ẩn chứa tinh hoa văn hóa bản địa.
Nước mắm Phan Thiết – Đậm đà hương vị biển trăm năm
Nhắc đến Bình Thuận, không thể không nhắc tới nước mắm Phan Thiết trứ danh – loại “vàng lỏng” được kết tinh từ cá cơm và muối biển. Nghề làm nước mắm ở Phan Thiết có bề dày lịch sử hơn 200 năm, khởi nguồn từ kinh nghiệm ủ cá của cư dân Chăm Pa và được người Việt kế thừa phát triển.
 |
| Bảo tàng nước mắm Làng Chài Xưa ở Phan Thiết - Ảnh: Ivivu |
Từ thế kỷ XIX, Phan Thiết đã nổi lên như một trung tâm sản xuất nước mắm lớn của khu vực. Sử sách còn ghi lại rằng vào năm 1904, nhà cầm quyền Pháp đánh giá Phan Thiết là nơi quan trọng nhất Trung Kỳ về chế biến và thương mại nước mắm, và đến năm 1930, Bình Thuận đạt sản lượng tới 40 triệu lít nước mắm/năm – một con số ấn tượng cho thấy quy mô và sự thịnh vượng của làng nghề.
Nước mắm Phan Thiết nổi tiếng nhờ hương vị thơm ngon, độ đạm cao và màu sắc cánh gián đặc trưng, được tạo nên từ cá cơm tươi (đặc biệt là cá cơm than, cá cơm sọc tiêu) ủ với muối biển tinh khiết theo phương pháp “ủ chượp” truyền thống trong các thùng gỗ lớn hoặc lu sành. Thời gian ủ thường kéo dài 8–12 tháng dưới nắng gió tự nhiên của vùng biển, cho ra những giọt mắm trong và đậm đà. Trải qua bao thăng trầm, nước mắm Phan Thiết vẫn được các gia đình địa phương gìn giữ theo kiểu cha truyền con nối, hình ảnh những “nhà lều” phơi đầy thùng gỗ ủ mắm đã trở thành biểu tượng quen thuộc của xứ biển này.
 |
| Hình ảnh của những làng chài xưa được tái hiện lại. Ảnh: Ivivu |
Ngày nay, bên cạnh việc sản xuất, làng nghề nước mắm Phan Thiết còn gắn với hoạt động du lịch và thương mại đặc sản. Du khách đến Phan Thiết có thể ghé thăm Bảo tàng Nước mắm Làng Chài Xưa – bảo tàng nước mắm đầu tiên và duy nhất ở Việt Nam, nơi tái hiện sinh động lịch sử hơn 300 năm của nghề làm mắm.
Tại đây, khách tham quan được xem những dụng cụ, thùng gỗ, hình ảnh xưa, nghe kể lại câu chuyện “ngư ông” và quá trình hình thành thương hiệu nước mắm Phan Thiết. Ngoài ra, một số cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống cũng đã mở cửa đón khách tham quan. Nếu đúng mùa cá cơm (thường vào khoảng tháng 4-8 âm lịch), du khách sẽ được tận mắt chứng kiến cảnh rót cá, muối mắm đầy thú vị và tìm hiểu từng công đoạn làm ra giọt nước mắm. Mùi thơm nồng đặc trưng từ hàng trăm lu mắm có thể hơi nồng với người lạ, nhưng lại là trải nghiệm chân thực khó quên.
Đặc biệt, nhiều thương hiệu nước mắm lâu đời nay đã chú trọng hơn đến tiếp thị, đóng gói sản phẩm đẹp mắt để phục vụ du lịch. Chẳng hạn, sản phẩm nước mắm Tĩn – đặt theo tên chiếc “tĩn” (vại sành) ủ mắm truyền thống – được thiết kế chai lọ mang dáng dấp xưa, đã đạt hạng OCOP 4 sao và bày bán ngay tại bảo tàng, thu hút du khách mua về làm quà.
Cùng với đó, các nhãn hiệu như Con Cá Vàng, Bà Hai, Nam Hải … cũng phát triển cửa hàng giới thiệu sản phẩm gắn với không gian trưng bày, giúp du khách vừa mua sắm vừa hiểu thêm về văn hóa nước mắm địa phương. Nhờ vậy, nước mắm Phan Thiết không chỉ đơn thuần là gia vị, mà đã trở thành sản phẩm du lịch độc đáo, góp phần quảng bá tinh hoa ẩm thực Bình Thuận đến bạn bè muôn phương.
Với sự đa dạng của các ngành nghề truyền thống, Bình Thuận có tiềm năng lớn trong việc phát triển du lịch làng nghề - một hình thức du lịch văn hóa đang được ưa chuộng. Tuy nhiên, việc phát triển loại hình du lịch này cũng đối mặt với nhiều thách thức. Tỉnh Bình Thuận đã có những nỗ lực trong việc bảo tồn và phát triển các làng nghề truyền thống, thể hiện qua các dự án hỗ trợ, công nhận di sản văn hóa và kết hợp phát triển du lịch.
