Báo chí Việt Nam trong thời đại AI: ​​​​​​​Làm sao phóng viên có thể tồn tại với nghề viết báo?

Giá trị của báo chí không nằm ở màn hình máy tính mà nằm ở khả năng tiếp xúc với đời sống thực.

Những công việc từng cần nhiều giờ lao động của phóng viên và biên tập viên giờ đây có thể hoàn thành chỉ trong mười phút, khiến không ít người trong nghề tự hỏi liệu báo chí có đang đứng trước nguy cơ sắp bị thay thế. Nhưng nếu nhìn lại lịch sử phát triển của truyền thông thế giới, sẽ thấy đây không phải lần đầu báo chí phải đối diện với nỗi lo tồn tại. Báo in từng lo sợ radio, radio từng lo sợ truyền hình, truyền hình từng lo sợ internet, và internet từng lo sợ mạng xã hội. Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều khiến người làm báo cảm thấy bất an, nhưng cuối cùng, điều biến mất không phải là báo chí, mà là những mô hình làm báo không còn phù hợp với thời đại đã sản sinh ra chúng. Bởi chính vì điều đó, nhiều tòa soạn phải “ngậm ngùi, đau đớn” khi phải quyết định giảm nhân lực.

Thực tế, AI hay trí tuệ nhân tạo không thay thế người làm báo, mà đang buộc nghề báo phải quay trở lại với những giá trị cốt lõi nhất của mình. Nhiều người làm báo đã bắt đầu cảm nhận rằng nghề báo sẽ không biến mất vì trí tuệ nhân tạo, nhưng nhiều cách làm báo cũ chắc chắn sẽ phải đổi thay, vì chính những cách làm truyền thống đó đã hết thời.

Một doanh nghiệp ngày nay có thể tự phát sóng trực tiếp sự kiện của mình, một chuyên gia có thể tự xây dựng kênh truyền thông cá nhân với hàng trăm nghìn người theo dõi, còn một hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể tổng hợp hàng chục nguồn tin để tạo ra một bản tin hoàn chỉnh chỉ trong vài phút. Nếu giá trị của nhà báo chỉ nằm ở việc truyền tải thông tin, cuộc cạnh tranh với công nghệ gần như không còn cơ hội chiến thắng.

Đây không chỉ là câu chuyện của Việt Nam. Tại nhiều quốc gia phát triển, các tòa soạn lớn đang tái cấu trúc một cách mạnh mẽ.

Jim VandeHei, đồng sáng lập Axios, gần đây đã đưa ra khái niệm “Super Journalists” (tạm dịnh: Nhà báo siêu hạng), chỉ những nhà báo có kiến thức chuyên sâu, có mạng lưới quan hệ chất lượng, có khả năng phân tích bối cảnh và tạo ra giá trị mà trí tuệ nhân tạo không thể thay thế.

Ông Jim VandeHei, đồng sáng lập Axios

Theo ông, tương lai không thuộc về những người sản xuất nội dung hàng loạt, mà thuộc về những người sở hữu tri thức, uy tín và khả năng kết nối cộng đồng. Đó cũng chính là bài toán mà báo chí Việt Nam đang phải đối diện: sinh tồn bằng mối quan hệ từ nghề.

Nếu muốn sống được với nghề trong giai đoạn mới, nhà báo không thể tiếp tục làm việc theo tư duy cũ. Nghề báo đang dịch chuyển từ mô hình người đưa tin sang mô hình người tạo giá trị, và giá trị đó trước hết nằm ở tri thức.

Một nhà báo kinh tế không thể chỉ biết viết về doanh nghiệp mà phải hiểu cả “nỗi đau” của doanh nhân, doanh nghiệp, thấu hiểu hệ thống về chính sách thuế, tài chính, đầu tư, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế xanh, tiêu chuẩn ESG, chuỗi cung ứng, pháp lý và những biến động địa chính trị đang tác động tới Việt Nam.

Một nhà báo giáo dục không chỉ đưa tin về trường học mà phải hiểu xu hướng đào tạo nhân lực cho nền kinh tế số và làm sao để kết nối được giữa người học và doanh nghiệp để cả hai đều phù hợp khi đến với nhau. Một nhà báo công nghệ không chỉ viết kiểu giới thiệu sản phẩm mới mà phải nhìn thấy tác động dài hạn của công nghệ tới xã hội và sự phát triển liên tục, sự thải loại của sản phẩm. Trong thế giới mới, học tập liên tục giờ đây là điều kiện tồn tại, với phóng viên lại càng rõ ràng.

Các chuyên gia thảo luận: Hiện tại và tương lai của báo chí không chỉ là sản xuất nội dung mà còn là kết nối tri thức, doanh nghiệp và chính sách.

Tuy nhiên, tri thức thôi chưa đủ. Nhà báo Việt Nam cần có tư duy công nghệ, không phải để trở thành lập trình viên, mà để biết sử dụng công nghệ như một đòn bẩy năng suất. Họ cần biết khai thác trí tuệ nhân tạo (AI) để nghiên cứu tài liệu, phân tích dữ liệu, thiết kế infographic, sản xuất podcast, dựng video, xây dựng các bản tin và phát triển các sản phẩm nội dung trên nhiều nền tảng. Một phóng viên sử dụng thành thạo những công cụ này có thể đảm nhận khối lượng công việc tương đương cả một nhóm nhỏ chỉ vài năm trước.

Nhưng có lẽ sự thay đổi lớn nhất lại nằm ở tư duy kinh doanh, một điều mà báo chí Việt Nam ít nhắc tới song không thể né tránh. Trong quá khứ, nhiều nhà báo chỉ tập trung sản xuất nội dung, tổng hợp tin bài từ nhiều nguồn khác, và xem hoạt động kinh doanh là việc của ai đó. Trong tương lai, tư duy đó sẽ không còn phù hợp.

Chuyên gia truyền thông số, Đại học New York, ông Jeff Jarvis cho rằng tương lai của báo chí không nằm ở việc cạnh tranh với công nghệ, mà nằm ở việc sử dụng công nghệ để phục vụ cộng đồng tốt hơn. Theo ông, nhà báo cần trở thành người tổ chức tri thức và kết nối xã hội thay vì chỉ là người truyền tải thông tin.

Còn bà Margaret Simons, một trong những nhà bình luận truyền thông hàng đầu của Australia, từng nhận định rằng thách thức lớn nhất của báo chí hiện nay không phải là sản xuất nội dung, mà là xây dựng những mối quan hệ bền vững với cộng đồng.

Bà Margaret Simons, cây bút bình luận truyền thông nổi tiếng của tờ Guardian, theo bà, tương lai của báo chí phụ thuộc vào khả năng xây dựng cộng đồng độc giả trung thành chứ không chỉ sản xuất nội dung.

Người đọc ngày nay không còn chỉ muốn nhận thông tin, họ muốn tham gia vào các cộng đồng tri thức, các diễn đàn chuyên môn, các chuyên gia và những mạng lưới kết nối giá trị.

Một nhà báo hiện đại cần hiểu sản phẩm mình làm ra tạo ra giá trị gì cho xã hội, cho độc giả và cho hệ sinh thái mà mình đang phục vụ. Điều này không có nghĩa nhà báo trở thành người bán hàng, mà có nghĩa nhà báo hiểu cách tạo ra giá trị bền vững, có khả năng tạo ra các sản phẩm nội dung chất lượng, đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc lan tỏa tri thức, kinh nghiệm quản trị và các mô hình phát triển bền vững. Ngòi bút báo chí là “vũ khí sắc bén” nâng tầm truyền thông thương hiệu của khách hàng.

Ngay bây giờ, một phóng viên giỏi sẽ không chỉ viết bài. Họ có thể tổ chức diễn đàn doanh nghiệp, xây dựng cộng đồng chuyên gia, kết nối nhà đầu tư với doanh nghiệp, kết nối doanh nghiệp với chuyên gia công nghệ, kết nối trường đại học với thị trường lao động, hoặc kết nối các địa phương với những nguồn lực phát triển. Nói cách khác, nhà báo không chỉ là người kể chuyện, mà còn là người tạo ra các kết nối và phát triển mạnh mẽ chính trong hệ sinh thái quan hệ.

Tại Việt Nam, điều này càng có ý nghĩa đặc biệt khi đất nước đang thúc đẩy mạnh mẽ đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học công nghệ và kinh tế tư nhân. Cộng đồng doanh nghiệp hiện nay không chỉ cần thông tin, mà cần được kết nối với chuyên gia, nhà đầu tư, đối tác, cơ quan quản lý và những nguồn lực hỗ trợ phát triển. Đó chính là nơi báo chí có thể tạo ra giá trị mới.

Một tòa soạn của năm 2026 -2030, sẽ không chỉ sản xuất tin tức, mà có thể vận hành các diễn đàn chuyên đề, các chương trình đào tạo, các dự án nghiên cứu, các nền tảng kết nối doanh nghiệp, các cộng đồng đổi mới sáng tạo và những chương trình thúc đẩy hợp tác quốc tế.

Nghề báo không biến mất, mà mô hình nhà báo chỉ biết viết, không có tư duy công nghệ ứng dụng sẽ không thể tồn tại.

Là cơ quan ngôn luận của Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, vai trò của Tạp chí Doanh nghiệp và Hội nhập không chỉ dừng ở việc phản ánh tiếng nói của doanh nghiệp, mà còn có thể trở thành nền tảng kết nối giữa doanh nghiệp với chuyên gia, doanh nghiệp với chính sách, doanh nghiệp với công nghệ và doanh nghiệp với những cơ hội phát triển trong nước cũng như quốc tế.

Chỉ khi người làm nghề báo không ngừng học hỏi, biết ứng dụng công nghệ, có tư duy kinh doanh, có khả năng kết nối nguồn lực xã hội và luôn đặt lợi ích quốc gia, lợi ích cộng đồng lên trên hết, mới có thể sống được lâu dài với nghề báo trong những năm tới đây.

Có thể đó chính là chân dung của người làm báo chí Việt Nam năm 2026 đến năm 2030. Để sống được với nghề, phóng viên không chỉ là người viết bài, mà là người kiến tạo giá trị, người kết nối tri thức, người đồng hành cùng doanh nghiệp, và là một phần trong hành trình phát triển đất nước ở kỷ nguyên số.