Chủ nhật 22/11/2026 01:28
Hotline: 024.355.63.010
Email: banbientap.dnhn@gmail.com
Kinh tế số

Trí tuệ nhân tạo ảnh hưởng ra sao đến hệ thống bảo hộ sáng chế?

12/10/2020 00:00
Sự lớn mạnh và tầm ảnh hưởng của trí tuệ nhân tạo đã và đang tác động đến mọi lĩnh vực trong đời sống xã hội, trong đó có hệ thống bảo hộ sáng chế.

Theo Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH&CN), hệ thống bảo hộ sáng chế được tạo ra với mục đích trở thành công cụ đắc lực hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội nhờ khai thác và thúc đẩy khoa học công nghệ, đồng thời đảm bảo cân bằng lợi ích giữa các bên. Tuy nhiên, thế giới luôn vận động kéo theo sự xuất hiện của những hiện tượng mới, yêu cầu hệ thống pháp luật kịp thời thích ứng. Đây là mối quan hệ biện chứng giữa ý thức xã hội và tồn tại xã hội từ trước đến nay.

Vì lẽ đó, hệ thống sáng chế sẽ không thể tránh khỏi tầm ảnh hưởng sâu rộng của làn sóng công nghệ trí tuệ nhân tạo đang phát triển mạnh mẽ. Do vậy, để duy trì cơ chế bảo hộ sáng chế theo đúng mục tiêu ban đầu khi tạo ra hệ thống này, chúng ta nên đánh giá những khả năng mà trí tuệ nhân tạo sẽ tác động tới hệ thống sáng chế, từ đó quyết định hướng đi phù hợp cho tương lai.

Trí tuệ nhân tạo buộc các quốc gia phải thay đổi quy định về bảo hộ sáng chế

Với tốc độ phát triển nhanh chóng, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần trở nên phổ biến trong nhiều lĩnh vực của đời sống như an ninh quốc phòng, viễn thông, giáo dục, y tế, giải trí… giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội. Bên cạnh việc tăng cường đầu tư nguồn lực cho công tác nghiên cứu và triển khai, bảo hộ sáng chế liên quan đến trí tuệ nhân tạo cũng góp phần khuyến khích tạo ra những công nghệ AI mới tiến bộ hơn.

Theo số liệu của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), từ năm 2006 đến 2017, số lượng đơn sáng chế liên quan đến AI tăng gấp 6,5 lần từ 8.515 đơn trong năm 2006 lên 55.660 đơn trong năm 2017. Tuy nhiên, lượng đơn đăng ký sáng chế AI tăng nhanh cũng đặt ra không ít vấn đề liên quan đến pháp luật về bảo hộ sáng chế.

Từ năm 2019, WIPO đã bắt đầu thảo luận các ảnh hưởng của trí tuệ nhân tạo tới hệ thống sở hữu trí tuệ. Trong đó, WIPO đã định hình một vài vấn đề nổi cộm và kêu gọi các quốc gia cùng tham gia thảo luận cho ý kiến. Cụ thể là việc quy định loại công nghệ trí tuệ nhân tạo nào là đối tượng được bảo hộ sáng chế; Cách diễn giải và áp dụng ba tiêu chí đánh giá khả năng bảo hộ sáng chế khi thẩm định công nghệ trí tuệ nhân tạo; Có nên sửa đổi, bổ sung pháp luật sáng chế để phù hợp với đặc điểm riêng biệt của công nghệ trí tuệ nhân tạo hay không.

Với mục tiêu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo, một số quốc gia đã thay đổi quy định về bảo hộ sáng chế, tạo ra cơ chế bảo hộ thông thoáng hơn dành cho công nghệ về khoa học máy tính. Đầu năm 2019, Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO) ban hành một vài hướng dẫn sửa đổi quy chế thẩm định đối tượng bảo hộ sáng chế. Hướng dẫn quy định cụ thể hơn về các đối tượng được coi là “abstract ideas” (ý tưởng trừu tượng) không được bảo hộ sáng chế, bao gồm: khái niệm toán học; phương pháp thực hiện các hoạt động của con người; phương pháp suy luận trí óc.

Theo đó, quy định này đã mở rộng phạm vi đối tượng bảo hộ, cho phép bảo hộ sáng chế liên quan đến lập trình thuật toán mà trước đây bị xếp vào nhóm đối tượng “ý tưởng trừu tượng”. Ngoài ra, USPTO còn tạo ra cơ chế linh hoạt tối đa khi chấp nhận những giải pháp được xem là “ý tưởng trừu tượng” nhưng có khả năng tích hợp vào ứng dụng thực tế (practical application) là đối tượng bảo hộ sáng chế. Thậm chí ngay cả khi giải pháp kỹ thuật không đáp ứng yêu cầu về tính ứng dụng thực tế thì vẫn được tiếp tục đánh giá tính sáng tạo, xem xét khả năng có được bảo hộ hay không.

Có thể thấy, đối với các quốc gia có trình độ khoa học công nghệ tiên tiến như Mỹ, châu Âu hay Nhật Bản, pháp luật sáng chế có xu hướng mở rộng quy định về đối tượng bảo hộ sáng chế để tạo điều kiện thuận lợi cho các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo tiếp tục phát triển.

Ảnh minh họa

Bên cạnh đó, một vấn đề mới khác được đặt ra đó là bảo hộ sáng chế do AI tạo ra. Cuối năm 2019, Cơ quan Sáng chế châu Âu (EPO) đã nhận được một đơn đăng ký sáng chế (số đơn EP3564144) dành cho hộp đựng thực phẩm do thực thể trí tuệ nhân tạo tên là Dabus sáng tạo ra. Người nộp đơn đăng ký sáng chế là tiến sĩ Stephen Thaler - người tạo ra Dabus.

Mặc dù giải pháp kỹ thuật này đáp ứng đủ các điều kiện bảo hộ sáng chế, tuy nhiên căn cứ theo Điều 58 Công ước Sáng chế châu Âu quy định tác giả sáng chế phải là con người. Do đó, Cơ quan Sáng chế châu Âu đã từ chối bảo hộ đăng ký sáng chế này. Vụ việc đã dấy lên làn sóng tranh luận cho câu hỏi: có nên bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với kết quả sáng tạo của AI hay không?

Có nhiều giải pháp kỹ thuật liên quan đến AI xuất hiện, nhưng người nộp đơn không đề cập tác giả sáng chế là trí tuệ nhân tạo vì đa số pháp luật các nước đều yêu cầu tác giả sáng chế phải là con người. Trong khi đó, theo dự báo trong tương lai sẽ có nhiều đơn đăng ký sáng chế mà tác giả là trí tuệ nhân tạo. Vì vậy, hệ thống sáng chế quốc gia cần cân nhắc đặt ra những quy định giải quyết vấn đề này mà vẫn đảm bảo động lực khuyến khích công nghệ trí tuệ nhân tạo phát triển.

Trong bài viết “The Artificial Inventor Project” (WIPO Magazine), tiến sĩ Ryan Abbott cho rằng nên ghi nhận tác giả sáng chế là trí tuệ nhân tạo. Việc chỉ cho phép con người là tác giả sáng chế trong khi thực tế sản phẩm là do máy móc tạo ra sẽ mang đến nguy cơ làm mất giá trị sức sáng tạo của con người, khi mà con người không cần suy nghĩ sáng tạo mà thay vào đó là nhờ tới sự thông minh của máy móc. Công nhận trí tuệ nhân tạo là tác giả sáng chế không đương nhiên trao quyền năng pháp lý cho máy móc vì AI không thể sở hữu và thực thi các quyền tài sản, quyền nhân thân phát sinh từ sáng chế. Người sở hữu công nghệ trí tuệ nhân tạo sẽ chính là người sở hữu sáng chế do trí tuệ nhân tạo đó tạo ra.

Trí tuệ nhân tạo xâm phạm quyền đối với sáng chế

Số lượng đơn đăng ký sáng chế liên quan đến trí tuệ nhân tạo tăng lên dẫn tới khả năng xuất hiện nhiều tranh chấp, kiện tụng trong tương lai và sẽ gặp phải không ít khó khăn trong giải quyết tranh chấp. Không chỉ là xâm phạm tới quyền tác giả, việc trí tuệ nhân tạo xâm phạm quyền đối với sáng chế đặt ra yêu cầu với hệ thống pháp luật cần có các quy tắc cụ thể về xác định trách nhiệm pháp lý, giải quyết xâm phạm.

Công nghệ máy học, học sâu, mạng thần kinh nhân tạo là những công nghệ trí tuệ nhân tạo có khả năng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ như quyền tác giả, quyền đối với sáng chế. Việc huấn luyện một mạng thần kinh nhân tạo bắt chước theo một quy trình đã được bảo hộ sáng chế có thể bị coi là hành vi xâm phạm quyền sáng chế.

Giả dụ có một sáng chế về xử lý hình ảnh làm tăng độ phân giải của bức ảnh chụp. Trong khi đó, một mạng thần kinh nhân tạo được thiết kế để nhận dạng biểu cảm khuôn mặt sẽ được học từ khối lượng dữ liệu hình ảnh khổng lồ được đưa vào. Trong số lượng dữ liệu hình ảnh đầu vào có chứa các file hình ảnh đã xử lý nét bằng sáng chế kể trên.

Trong suốt quá trình học qua các dữ liệu hình ảnh đầu vào, mạng máy thần kinh nhân tạo không chỉ học cách phân biệt biểu cảm khuôn mặt mà đồng thời còn có thể bắt chước quy trình làm sắc nét hình ảnh và cho ra kết quả tương tự. Về nguyên tắc, trường hợp này có thể được coi là hành vi sử dụng sáng chế mà không được sự đồng ý của chủ sở hữu. Như vậy, mạng thần kinh nhân tạo đã xâm phạm quyền đối với sáng chế.

Pháp luật của đa số các quốc gia đều quy trách nhiệm pháp lý của hành vi xâm phạm do trí tuệ nhân tạo gây ra cho cá nhân, tổ chức xác định. Pháp luật châu Âu quy định “hành vi sử dụng sản phẩm chịu trách nhiệm về những thiệt hại xảy ra”, như vậy chủ thể sử dụng trí tuệ nhân tạo sẽ phải chịu trách nhiệm cho những xâm phạm do trí tuệ nhân tạo gây ra? Điều này sẽ có thể dẫn đến việc không còn ai muốn sử dụng phần mềm hay trí tuệ nhân tạo nữa.

Đồng thời, quy tắc này cũng không thực sự triệt để vì trong nhiều trường hợp người sử dụng không thể đoán biết trước hành vi của mình sẽ dẫn tới xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của người khác. Thực tế cho thấy, trong các vụ kiện trí tuệ nhân tạo xâm phạm quyền đối với sáng chế, nguyên đơn thường khởi kiện công ty phát triển hoặc kinh doanh sản phẩm chứ không kiện người sử dụng.

Chính các nhà phát triển máy móc trí tuệ nhân tạo mới có thể đoán trước khả năng xâm phạm của AI, đặc biệt là trong trường hợp hoạt động của AI xảy ra sự cố. Tuy nhiên, đối với những công nghệ trí tuệ nhân tạo tự động hoàn toàn như xe tự hành thì liệu con người có thể đoán biết được xâm phạm nào có thể xảy ra hay không? Nếu câu trả lời là không thì trách nhiệm pháp lý trong trường hợp này được xác định như thế nào?

Có thể thấy, các quy tắc pháp lý truyền thống không đủ căn cứ để giải quyết các xâm phạm quyền đối với sáng chế do trí tuệ nhân tạo thực hiện. Thực trạng này mang tới thách thức cho các nhà lập pháp và hoạch định chính sách cần nghiêm túc nghiên cứu để đưa ra giải pháp phù hợp và kịp thời.

Trí tuệ nhân tạo mang lại những giải pháp công nghệ tiến bộ vượt bậc với tốc độ phát triển nhanh chóng trong vài năm trở lại đây. Tuy nhiên, trí tuệ nhân tạo là ngành công nghệ có tính phức tạp và chuyên môn cao, tiềm ẩn nhiều thách thức đối với hệ thống sở hữu trí tuệ nói chung và hệ thống sáng chế nói riêng. Chính vì vậy, hệ thống sở hữu trí tuệ cần phản ứng linh hoạt và nhạy bén, hạn chế tối đa tác động tiêu cực nhưng vẫn đảm bảo khuyến khích đổi mới sáng tạo các công nghệ mới.

Bảo Lâm

Tin bài khác
Hé lộ những công nghệ có tiềm năng định hình tương lai thế giới sẽ hội tụ tại Tuần lễ Khoa học Công nghệ VinFuture 2026

Hé lộ những công nghệ có tiềm năng định hình tương lai thế giới sẽ hội tụ tại Tuần lễ Khoa học Công nghệ VinFuture 2026

Những tấm “lá sen nhân tạo” có khả năng sản xuất nhiên liệu sạch, vật liệu dệt thông minh có thể theo dõi sức khỏe và hỗ trợ điều trị, hay phòng thí nghiệm thu nhỏ trên một chiếc đĩa quay… là những công nghệ tiên phong có tiềm năng định hình tương lai, sẽ được giới thiệu tại sự kiện “Diễn thuyết truyền cảm hứng: Công nghệ đột phá tương lai” do Quỹ VinFuture tổ chức vào ngày 7/12.
Đã xóa lõm sóng cho hơn 130.000 người dân tại những vùng xa nhất tổ quốc

Đã xóa lõm sóng cho hơn 130.000 người dân tại những vùng xa nhất tổ quốc

Sau hơn 7 tháng triển khai, chương trình phủ sóng di động tại các thôn, bản và cụm dân cư lõm sóng ở vùng sâu, vùng xa, biên giới năm 2026 1.337 trạm phát sóng đã đưa mạng di động tốc độ cao tới khoảng 130.000 người dân tại 788 thôn, bản và 1.068 cụm dân cư trên 50 người, nâng tỷ lệ dân số được phủ sóng di động Viettel trên toàn quốc lên 99,7%.
TSMC và Samsung đồng loạt “đóng băng” lô hàng chip cho Trung Quốc sau đòn kiểm soát xuất khẩu mới của Mỹ

TSMC và Samsung đồng loạt “đóng băng” lô hàng chip cho Trung Quốc sau đòn kiểm soát xuất khẩu mới của Mỹ

Chỉ vài ngày sau khi Mỹ siết quy định xuất khẩu, hai “ông lớn” sản xuất chip TSMC và Samsung đã tạm dừng giao một số lô hàng cho khách hàng Trung Quốc để chờ cấp phép, khiến các hãng công nghệ nước này đứng trước nguy cơ thiếu hụt linh kiện nghiêm trọng hơn.
Apple thử nghiệm mở khóa khuôn mặt trên iPhone Duo, bảo mật kém Face ID

Apple thử nghiệm mở khóa khuôn mặt trên iPhone Duo, bảo mật kém Face ID

Apple được cho là đang thử nghiệm tính năng mở khóa khuôn mặt mới trên iPhone Duo, nhưng công nghệ này có mức độ bảo mật thấp hơn Face ID truyền thống.
HONOR ra mắt Pad X7b và Pad X9b Max, giá từ 6,49 triệu đồng

HONOR ra mắt Pad X7b và Pad X9b Max, giá từ 6,49 triệu đồng

HONOR giới thiệu bộ đôi máy tính bảng Pad X7b và Pad X9b Max tại Việt Nam, hướng đến nhu cầu học tập, giải trí và làm việc di động. Sản phẩm nổi bật với màn hình bảo vệ mắt, pin dung lượng lớn và các tính năng AI.
VNPT ra mắt AI Gateway Wi-Fi 8, tốc độ kết nối 22Gbps

VNPT ra mắt AI Gateway Wi-Fi 8, tốc độ kết nối 22Gbps

Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT) và Tập đoàn Qualcomm vừa giới thiệu phiên bản thử nghiệm thiết bị cung cấp dịch vụ Internet tại nhà khách hàng thế hệ mới tích hợp AI và Wi-Fi 8 (VNPT AI Gateway Wi-Fi 8).
Meta định giá thiết bị AI bỏ túi Muse Charm 300 USD, tặng kèm tới 12 tháng dùng 5G của Verizon

Meta định giá thiết bị AI bỏ túi Muse Charm 300 USD, tặng kèm tới 12 tháng dùng 5G của Verizon

Meta được cho là sẽ bán Muse Charm, thiết bị AI bỏ túi tích hợp 5G, với giá 300 USD và tặng người mua tới 12 tháng dùng dữ liệu của Verizon, nhằm thúc đẩy doanh số trong mùa mua sắm cuối năm và đẩy mạnh nền tảng AI riêng.
Viettel đạt chuẩn mạng tự trị cấp độ 4, tự tối ưu vùng phủ và tiết kiệm năng lượng

Viettel đạt chuẩn mạng tự trị cấp độ 4, tự tối ưu vùng phủ và tiết kiệm năng lượng

Viettel được TM Forum công nhận năng lực mạng tự trị cấp độ 4 ở hai nghiệp vụ tối ưu vùng phủ sóng và năng lượng. Công nghệ do doanh nghiệp tự nghiên cứu giúp phát hiện, xử lý điểm sóng yếu trong vài giờ, tiết kiệm chi phí vận hành và góp phần giảm phát thải trên hạ tầng viễn thông.
Samsung Galaxy S27 lộ thiết kế mới, cụm camera thay đổi lớn sau nhiều năm

Samsung Galaxy S27 lộ thiết kế mới, cụm camera thay đổi lớn sau nhiều năm

Samsung Galaxy S27 Pro và Galaxy S27 Ultra được đồn đoán sẽ thay đổi mạnh thiết kế với cụm camera trải ngang mặt lưng, thay thế bố cục dọc quen thuộc.
iPhone 20 Pro có thể thay đổi diện mạo với thiết kế giống iPhone Air

iPhone 20 Pro có thể thay đổi diện mạo với thiết kế giống iPhone Air

iPhone 20 Pro được đồn đoán sẽ mang thiết kế lấy cảm hứng từ iPhone Air, với các cạnh kính bo cong rõ nét hơn và khả năng trang bị màn hình OLED cong 4 cạnh.
Công nghiệp bán dẫn Việt Nam phải chuyển từ thu hút vốn sang làm chủ công nghệ

Công nghiệp bán dẫn Việt Nam phải chuyển từ thu hút vốn sang làm chủ công nghệ

Thu hút FDI đang giúp công nghiệp bán dẫn Việt Nam mở rộng vị trí trong chuỗi cung ứng, nhưng để tiến vào các công đoạn có giá trị cao, Việt Nam phải hình thành năng lực R&D, sản xuất thử nghiệm và làm chủ các công nghệ phù hợp.
Có nên mua iPhone 18 Pro Max nếu ưu tiên pin khi đi xa?

Có nên mua iPhone 18 Pro Max nếu ưu tiên pin khi đi xa?

iPhone 18 Pro Max phù hợp để cân nhắc khi thời lượng pin và màn hình rộng cùng phục vụ lịch trình đi xa. Số giờ xem video công bố không đại diện cho mọi ngày sử dụng. Người ưu tiên thiết bị nhẹ nên tính cả cách mang máy và phụ kiện trước khi chọn.
Alibaba ra mắt AI Qwen4-Max, tăng hiệu suất và tiết kiệm chi phí vận hành

Alibaba ra mắt AI Qwen4-Max, tăng hiệu suất và tiết kiệm chi phí vận hành

Alibaba công bố mô hình AI Qwen4-Max với khả năng xử lý các tác vụ chuyên môn phức tạp, cải thiện hiệu suất, giảm chi phí và tăng cường các biện pháp bảo mật.
iPhone 20 Pro lộ thiết kế kính cong bốn cạnh, màn hình lớn hơn

iPhone 20 Pro lộ thiết kế kính cong bốn cạnh, màn hình lớn hơn

Video rò rỉ mới hé lộ iPhone 20 Pro có thể sở hữu thiết kế kính cong bốn cạnh, viền màn hình siêu mỏng và kích thước hiển thị lớn hơn thế hệ tiền nhiệm.
Bốn giờ dừng bay làm xáo trộn hàng không Mỹ nhiều ngày

Bốn giờ dừng bay làm xáo trộn hàng không Mỹ nhiều ngày

Chỉ hơn 4 giờ dừng cất cánh trên toàn quốc nhưng hậu quả mà Hàng không quốc gia Mỹ phải gánh chịu kéo dài nhiều ngày, khi phải xử lý hệ lụy của hàng nghìn chuyến hủy, máy bay lệch vị trí, tổ bay hết giờ và lượng lớn hành khách bị dồn lại tại các sân bay.