Vụ Thanh toán 20 năm kiến tạo nền thanh toán hiện đại

Hai thập kỷ qua đánh dấu một hành trình thầm lặng nhưng đầy bản lĩnh của Vụ Thanh toán – một đơn vị không chỉ đảm đương vai trò kỹ thuật trong hệ thống Ngân hàng Nhà nước mà còn là “người kiến thiết” hệ sinh thái thanh toán số Việt Nam. Vụ Thanh toán đã khẳng định vai trò tiên phong trong chuyển đổi số ngành ngân hàng, đóng góp vào sự vận hành trơn tru của chính sách tiền tệ, thúc đẩy tài chính toàn diện và hiện đại hóa nền kinh tế quốc gia.

Hành lang pháp lý

Vụ Thanh toán là nơi khởi nguồn cho nhiều văn bản chính sách mang tính định hướng chiến lược, tạo bước đệm cho sự phát triển mạnh mẽ của thanh toán không dùng tiền mặt trên toàn quốc. Các quy định về chuẩn hóa thanh toán liên thông, các tiêu chuẩn thẻ chip, QR code, cho đến Nghị định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng (Fintech Sandbox)... tất cả đều mang tinh thần mở đường, chủ động thích ứng với xu hướng công nghệ tài chính toàn cầu.

Không chỉ dừng lại ở văn bản pháp lý, dấu ấn đậm nét của Vụ còn thể hiện trong hàng loạt đề án lớn như Chiến lược phát triển hệ thống thanh toán quốc gia, Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt, thí điểm Mobile Money hay Kế hoạch chuyển đổi số ngành ngân hàng. Tư duy quản trị mở, đổi mới và hành động kịp thời đã giúp những chính sách này đi vào cuộc sống một cách thực chất và hiệu quả.

Dữ liệu thực tế là minh chứng rõ ràng nhất. Trong 20 năm, số lượng giao dịch không dùng tiền mặt đã tăng hơn 500 lần, giá trị giao dịch tăng hơn 60 lần so với năm 2005. Giao dịch qua internet tăng 59 lần về số lượng, 21 lần về giá trị; qua mobile tăng 280 lần về số lượng và 600 lần về giá trị. Đặc biệt, QR code – chỉ mới phổ biến từ 2018 – đã có mức tăng trưởng vượt trội: hơn 700 lần về số lượng và trên 400 lần về giá trị giao dịch. Những con số ấy không chỉ phản ánh tốc độ, mà còn cho thấy độ sâu và chiều rộng của quá trình chuyển đổi trong lĩnh vực thanh toán.

Kiến tạo hạ tầng thanh toán

Ngay từ những ngày đầu thành lập, khi điều kiện hạ tầng còn nhiều hạn chế, Vụ Thanh toán đã bền bỉ xây dựng hệ thống nền tảng cho thanh toán hiện đại. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS) được triển khai từ 2002 và phủ khắp toàn quốc vào 2008, đến nay đã tăng gấp 36 lần về số lượng và 148 lần về giá trị giao dịch so với năm 2005. Đây được xem là trục xương sống cho nền kinh tế, nơi mọi dòng tiền trong hệ thống được luân chuyển an toàn, nhanh chóng, hiệu quả.

Cùng với đó, hệ thống chuyển mạch tài chính và bù trừ điện tử do Napas vận hành đã trở thành hạ tầng cốt lõi của thanh toán bán lẻ hiện đại. Giai đoạn 2018 – 2025, giao dịch chuyển mạch trung bình mỗi năm tăng hơn 170% về số lượng và 180% về giá trị. Không chỉ là thành tựu kỹ thuật, hệ thống này còn phản ánh sự trưởng thành của Việt Nam trong việc tự chủ về công nghệ tài chính.

Không thể không nhắc tới vai trò của Vụ Thanh toán trong thúc đẩy kết nối thanh toán trong khu vực công – từ thuế, hải quan, kho bạc cho đến các bộ ngành – góp phần minh bạch hóa ngân sách, hiện đại hóa dịch vụ công và cải thiện trải nghiệm người dân trong các giao dịch hành chính.

Dù đối mặt với nhiều giai đoạn khó khăn – như tái cơ cấu hệ thống ngân hàng, đại dịch Covid-19, hay sự tăng tốc của kinh tế số – hệ thống thanh toán quốc gia vẫn được vận hành ổn định, an toàn, trở thành bệ đỡ cho toàn bộ nền kinh tế.

Giai đoạn 2017 – 2025 chứng kiến sự chuyển mình ngoạn mục của thanh toán số tại Việt Nam. Vụ Thanh toán là tác nhân chủ lực thúc đẩy làn sóng chuyển đổi này qua nhiều chính sách đổi mới: ứng dụng eKYC trong mở tài khoản và ví điện tử, mở rộng thanh toán nhanh 24/7, phổ cập mobile banking, ví điện tử, thanh toán QR code và liên thông dữ liệu dân cư, doanh nghiệp.

Thanh toán không dùng tiền mặt giờ đây không chỉ là phương thức thay thế tiền mặt, mà còn trở thành nền tảng gắn kết các dịch vụ tài chính và phi tài chính – từ giáo dục, y tế, giao thông đến dịch vụ công trực tuyến. Một hệ sinh thái số toàn diện đã và đang được hình thành, đặt nền móng vững chắc cho kinh tế số và chính phủ số.

Cơ chế Fintech Sandbox là bước đi đón đầu xu thế thông qua việc xây dựng và thử nghiệm các mô hình đổi mới sáng tạo, đột phá trong việc kiểm nghiệm công nghệ mới, mở đường cho các startup tài chính. Mobile Money giúp lan tỏa tài chính đến vùng sâu, vùng xa – nơi ngân hàng truyền thống chưa thể vươn tới. Kết nối thanh toán xuyên biên giới bằng QR với các nước ASEAN, Trung Quốc, Hàn Quốc… góp phần thúc đẩy thương mại và du lịch khu vực.

Song song đó, Vụ cũng chủ động nghiên cứu các xu hướng mới như tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương (CBDC), crypto và stablecoin, từ đó xây dựng các kịch bản phù hợp để đảm bảo ổn định hệ thống tài chính trong bối cảnh biến động toàn cầu.

Phát triển nhanh đi cùng với gia tăng rủi ro. Hiểu rõ điều này, Vụ Thanh toán đã sớm đề xuất loạt giải pháp để tăng cường an ninh mạng và bảo vệ người dùng. Một trong những cột mốc nổi bật là việc đưa vào vận hành hệ thống SIMO (2025) – nền tảng hỗ trợ giám sát, quản lý và cảnh báo gian lận thanh toán.

Tính đến cuối năm 2025, SIMO đã nhận báo cáo từ 122 tổ chức tín dụng, ghi nhận hơn 592 nghìn tài khoản hoặc ví điện tử có dấu hiệu bất thường, đồng thời phát đi hơn 2,1 triệu cảnh báo đến khách hàng. Trong đó, hơn 670 nghìn giao dịch đã được tạm dừng hoặc hủy sau khi nhận cảnh báo, giúp ngăn chặn thiệt hại lên tới 2.570 tỷ đồng. Những con số này không chỉ thể hiện năng lực kỹ thuật mà còn là lời cam kết mạnh mẽ về bảo vệ quyền lợi người dùng trong kỷ nguyên số.