Từ cây chuối đến chuỗi giá trị: HTX Bảo Thắng, Lào Cai trước bài toán đầu ra

Thành lập năm 2022 tại xã Phong Hải, tỉnh Lào Cai, Hợp tác xã (HTX) Sợi chuối và Dịch vụ nông nghiệp Bảo Thắng lựa chọn chuối tiêu già Nam Mỹ và chuối tiêu bản địa làm hướng phát triển chủ lực. Vùng nguyên liệu hiện đạt 25 ha, được tổ chức thông qua liên kết sản xuất, thu mua theo hợp đồng với hơn 30 hộ dân.

Điểm khác biệt của HTX nằm ở cách nhìn cây chuối như một nguồn nguyên liệu tổng hợp thay vì chỉ là cây lấy quả. Quả chuối được chế biến thành bột chuối xanh, chuối sấy dẻo và nguyên liệu thực phẩm. Thân chuối sau thu hoạch được tách sợi để sản xuất làn, túi, mũ, giỏ và một số sản phẩm thủ công. Phần nguyên liệu còn lại tiếp tục được tận dụng làm phân bón hữu cơ.

Cách tổ chức này tạo ra ba lớp giá trị. Trước hết là giá trị từ quả tươi; tiếp đến là giá trị gia tăng từ chế biến thực phẩm; cuối cùng là giá trị của phụ phẩm vốn thường bị bỏ lại sau thu hoạch. Khi thân chuối trở thành nguyên liệu sản xuất, lượng chất thải được giảm xuống, vòng đời cây trồng được kéo dài và HTX có thêm cơ hội tạo doanh thu trên cùng một diện tích canh tác.

Mô hình đồng thời góp phần hạn chế sự phụ thuộc vào thị trường chuối tươi, vốn dễ chịu tác động bởi mùa vụ, thời gian bảo quản và biến động giá. Chế biến sâu giúp kéo dài thời gian sử dụng sản phẩm, trong khi sợi chuối, đồ thủ công và phân bón hữu cơ mở thêm không gian tiếp cận những nhóm khách hàng khác nhau.

Lãnh đạo Liên minh HTX tỉnh Lào Cai thăm, làm việc và tìm hiểu các sản phẩm được HTX Sợi chuối và Dịch vụ nông nghiệp Bảo Thắng chế biến, sản xuất từ thân cây chuối. (Ảnh: Hoàng Hà)

Doanh thu từ các sản phẩm chuối của HTX hiện dao động từ 50–80 triệu đồng/tháng, tùy thời vụ, đạt khoảng 800 triệu đồng/năm. Sau khi trừ chi phí thu mua, sản xuất, chế biến và nhân công, lợi nhuận bình quân đạt khoảng 170 triệu đồng/năm, tương đương hơn 21% doanh thu.

Kết quả này cho thấy mô hình đã bước đầu tạo được giá trị kinh tế, nhưng quy mô doanh thu và lợi nhuận vẫn còn khá khiêm tốn so với nhu cầu đầu tư máy móc, nhà xưởng, chứng nhận chất lượng và hệ thống phân phối.

HTX hiện tạo việc làm thường xuyên cho 7 thành viên và từ 10–25 lao động thời vụ, thu nhập khoảng 5,5–7 triệu đồng/người/tháng. Giá trị xã hội của mô hình vì thế không chỉ nằm ở lợi nhuận của HTX mà còn thể hiện qua việc tổ chức đầu ra cho vùng nguyên liệu, tạo việc làm và bổ sung thu nhập cho các hộ liên kết.

Việc phát triển nhiều sản phẩm giúp HTX phân tán rủi ro, nhưng cũng đặt ra yêu cầu xây dựng nhiều kênh tiêu thụ. Bột chuối xanh, chuối sấy dẻo, sợi chuối, đồ thủ công và phân bón hữu cơ thuộc những nhóm hàng khác nhau, hướng tới các đối tượng khách hàng và tiêu chuẩn chất lượng không giống nhau.

Do đó, triển vọng của chuỗi giá trị phụ thuộc vào khả năng xác định sản phẩm chủ lực, chuẩn hóa chất lượng, xây dựng thương hiệu và hình thành các đơn hàng ổn định. Nếu sản xuất được nhiều mặt hàng nhưng thị trường tiêu thụ không đủ rộng, vòng tuần hoàn nguyên liệu có thể hoàn chỉnh về kỹ thuật nhưng chưa chắc tạo được hiệu quả kinh tế tương xứng.

Đây cũng là điểm cần được nhìn nhận thận trọng trong chiến lược mở rộng của HTX. Đầu tư nhà xưởng và dây chuyền chế biến sẽ tăng năng lực sản xuất, nhưng thị trường phải đủ sức hấp thụ sản lượng tăng thêm. Mặt bằng ổn định là điều kiện cần, song đầu ra mới là yếu tố quyết định thiết bị có được vận hành hiệu quả hay không.

Hiện HTX đã đầu tư hơn 1,5 tỷ đồng để san lấp mặt bằng, xây dựng nhà tạm chứa nông sản và vườn ươm trên diện tích 7.216m² tại Km4 Quốc lộ 4D, khu vực Bản Phiệt cũ, nay thuộc phường Lào Cai. Tuy nhiên, thủ tục giao hoặc cho thuê đất vẫn chưa hoàn thiện, ảnh hưởng đến kế hoạch đầu tư nhà xưởng và chế biến tập trung.

HTX đề nghị tỉnh Lào Cai cùng các sở, ngành hướng dẫn tháo gỡ thủ tục đất đai; đồng thời hỗ trợ xây dựng thương hiệu, chứng nhận chất lượng, chuyển đổi số và tiếp cận chính sách phát triển kinh tế tập thể.

Từ cây chuối quen thuộc, HTX Bảo Thắng đã tạo được nền móng của một chuỗi kinh tế tuần hoàn. Giá trị dài hạn của mô hình sẽ không chỉ được đo bằng số lượng sản phẩm làm ra, mà bằng khả năng xây dựng thị trường ổn định, tạo lợi nhuận đủ tái đầu tư và chia sẻ lợi ích bền vững với người trồng chuối.