Theo Quyết định số 3117/QĐ-BVHTTDL do Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, địa bàn có di sản gồm ba phường Phú Thủy, Mũi Né và Phan Thiết của tỉnh Lâm Đồng. Nghề làm nước mắm Phan Thiết được ghi danh ở hai loại hình gồm nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian.
![]() |
| Người làm nghề bên những dãy chum ủ nước mắm. Ảnh: VOV. |
Cuối thế kỷ XVII, từ tháng 5 đến tháng 11 hằng năm, ngư dân nhiều tỉnh miền Trung theo đàn cá vụ Nam đến vùng biển Phan Thiết. Ban đầu, họ chỉ tạm trú để đánh bắt, muối cá rồi trở về quê khi hết vụ. Qua nhiều mùa biển, một số gia đình ở lại lập nghiệp. Nghề làm nước mắm dần hình thành trong các làng chài ven bờ.
Ở các nhà thùng, người làm nghề trộn cá cơm hoặc cá nục với muối hạt rồi đưa vào thùng gỗ hoặc lu sành để ủ chượp. Một mẻ ủ kéo dài từ 8 đến 18 tháng. Khi chượp chín, người thợ rút nước mắm đợt đầu, gọi là nước mắm nhỉ. Tùy mẻ chượp, nước mắm có màu từ vàng rơm đến nâu cánh gián.
Đầu thế kỷ XX, Phan Thiết đã có những nhà thùng lớn như Bát Xì, Cửu Nghĩa, Cửu Phùng. Từ đây, ghe bầu chở nước mắm đến nhiều địa phương ở cả ba miền. Năm 1904, chính quyền thuộc địa chọn Phan Thiết làm trung tâm phát triển công nghiệp chế biến và buôn bán nước mắm ở Trung Kỳ.
Giai đoạn 2021–2024, Phan Thiết sản xuất khoảng 20–30 triệu lít nước mắm mỗi năm, doanh thu khoảng 1.000 tỷ đồng/năm. Ngoài thị trường trong nước, một số nhà sản xuất đã đưa nước mắm Phan Thiết vào hệ thống bán lẻ quốc tế.
Năm 2026, nước mắm Tĩn của Làng Chài Xưa có mặt tại các siêu thị Costco ở bang California, Mỹ. Để vào hệ thống này, doanh nghiệp dành gần hai năm tìm hiểu thị trường, kiểm soát độ tươi của cá nguyên liệu và điều chỉnh hương vị theo thị hiếu người tiêu dùng. Riêng dịp Tết Nguyên đán 2026, doanh nghiệp đã xuất sang Mỹ 5 container nước mắm.
Đề xuất ghi danh di sản xuất phát từ cộng đồng làm nghề. Đầu năm 2026, Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết đề nghị tỉnh Lâm Đồng lập hồ sơ khoa học nhằm gìn giữ và truyền dạy kinh nghiệm sản xuất. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh đã đối chiếu lịch sử hình thành làng nghề và quy trình chế biến với tư liệu kiểm kê tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng.
Tại phường Phú Thủy, Bảo tàng Nước mắm Làng Chài Xưa giới thiệu đến du khách lịch sử nghề muối cá và buôn bán nước mắm của cư dân Phan Thiết. Còn tại các nhà thùng đang hoạt động, nghề vẫn được duy trì qua từng mẻ cá, từ lúc trộn muối, vào chượp đến khi người thợ rút mẻ nước mắm nhỉ đầu tiên.
