Ngày 24/4, UBND tỉnh Cà Mau tổ chức Lễ công bố thành lập bảo tàng lúa nước và phương án kiến trúc biểu tượng tôn vinh lúa nước tỉnh Cà Mau.
Việc chọn vùng đất mặn để xây dựng bảo tàng không chỉ nhằm lưu giữ giá trị của một nền nông nghiệp truyền thống, mà còn gợi mở một cách tiếp cận khác: kể câu chuyện về cây lúa từ chính những vùng đất khó, nơi nó buộc phải thích nghi để tồn tại.
Phát biểu tại buổi lễ, ông Ngô Vũ Thăng – Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau nhấn mạnh: “Lúa nước không chỉ là phương thức canh tác, mà là cội nguồn của một nền văn minh… Đối với Cà Mau – vùng đất ba mặt giáp biển, từng nhiễm mặn, nhiễm phèn – hành trình trồng lúa là hành trình của ý chí, nghị lực và khát vọng chinh phục thiên nhiên.”
Từ “được cho” đến “làm ra mà có”
Trong tiến trình khai phá Đồng bằng sông Cửu Long, cây lúa xuất hiện sớm ở những vùng đất phù sa như An Giang, Đồng Tháp – nơi lúa gần như là điều kiện tự nhiên.
 |
Ông Võ Văn Dũng – Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương (đứng giữa) cùng các đại biểu trải nghiệm mô hình lúa tại lễ công bố Bảo tàng Lúa nước tỉnh Cà Mau. |
Nhưng khi xuôi về phía biển, đến Bạc Liêu, Cà Mau, câu chuyện bắt đầu khác đi. Đây là vùng đất chịu ảnh hưởng mặn – phèn, nơi cây lúa không dễ bén rễ. Người dân phải đào kênh, dẫn nước, xổ phèn, rửa mặn qua nhiều thế hệ để có thể gieo trồng. Ở đây, lúa không phải “được cho”, mà là “làm ra mà có”.
Chính vì vậy, mỗi cánh đồng không chỉ là không gian sản xuất, mà còn là dấu tích của một hành trình khai phá. Nếu ở những vùng đầu nguồn, cây lúa có thể phát triển ổn định, thì ở vùng ven biển Cà Mau – Bạc Liêu, nó luôn đứng trước những biến động.
Nước mặn xâm nhập sâu hơn, mùa khô kéo dài, việc giữ nước ngọt ngày càng khó khăn. Người nông dân buộc phải thay đổi.
“Không phải lúc nào cũng trồng lúa được. Thấy nước mặn vô là phải chuyển qua làm tôm…”, ông Nguyễn Văn Út, nông dân vùng ven biển chia sẻ.
Từ thực tế đó, mô hình lúa – tôm hình thành: mùa mưa trồng lúa, mùa khô nuôi tôm. Cùng một mảnh đất nhưng thay đổi theo nhịp của tự nhiên.
Ở góc nhìn này, sự “đa dạng sinh thái” không chỉ là điều kiện tự nhiên, mà là kết quả của cả một quá trình thích nghi.
Nơi kể trọn vẹn câu chuyện của cây lúa
Thực tế, mô hình lúa – tôm không chỉ có ở Cà Mau mà còn ở Trà Vinh, Sóc Trăng. Tuy nhiên ở đó, lúa vẫn giữ vai trò chủ đạo.
 |
| Ông Ngô Vũ Thăng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau phát biểu tại buổi lễ. |
Riêng vùng ven biển Cà Mau – Bạc Liêu, có những khu vực không thể duy trì lúa thuần túy. Ở đó, lúa – tôm không phải lựa chọn, mà là điều kiện tồn tại bắt buộc.
Chính vì vậy, nếu đặt câu hỏi vì sao không chọn một “vựa lúa” truyền thống để xây dựng bảo tàng, thì câu trả lời nằm ở chỗ: Nơi đó chưa chắc kể được đầy đủ hành trình của cây lúa. Còn ở Cà Mau, cây lúa hiện lên với đầy đủ các trạng thái – từ khai phá, thích nghi đến chuyển đổi.
Theo ông Nguyễn Quốc Thanh – Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau, cây lúa ở vùng đất cuối trời Nam mang ý nghĩa sâu sắc hơn: “Đó là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, ý chí và nghị lực để khai hoang, thích ứng với thiên nhiên khắc nghiệt.”
Bảo tàng Lúa nước Cà Mau được định hướng là “bảo tàng ký ức gắn với trải nghiệm thực tế”, kết hợp trưng bày – tương tác – giáo dục cộng đồng.
Nội dung tập trung vào hành trình khẩn hoang mở đất, vòng đời cây lúa, nông cụ qua các thời kỳ, không gian làng quê Nam Bộ và đời sống văn hóa lúa nước, gắn với ẩm thực, lễ hội và di sản phi vật thể.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Ngô Quốc Thắng nhấn mạnh: Việc thành lập Bảo tàng lúa nước và Biểu tượng tôn vinh lúa nước không chỉ đơn thuần là xây dựng một thiết chế văn hóa, mà còn là sự khẳng định trách nhiệm của chúng ta trong việc gìn giữ ký ức, bảo tồn giá trị và truyền cảm hứng cho các thế hệ tương lai. Đây sẽ là nơi lưu giữ những hiện vật, tư liệu quý giá; là không gian tái hiện sinh động lịch sử lao động, sáng tạo của cha ông; là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống; đồng thời, là cầu nối giữa quá khứ - hiện tại và tương lai.
Tinh hoa “hạt ngọc” đến biểu tượng văn hóa Nam Bộ
Cùng với bảo tàng, công trình xây dựng biểu tượng Ba hạt lúa cũng mang những giá trị đặc biệt. Ba hạt lúa được tạo hình theo ba giai đoạn quan trọng nhất của vòng đời cây lúa: hạt ngậm sữa – hạt chín vàng – hạt nảy mầm, tượng trưng cho sự khởi sinh, thành quả và tiếp nối. Từ tinh túy đất trời đến mùa vàng no ấm, rồi lại mở ra một chu kỳ mới, hình ảnh ấy gợi lên sức sống bền bỉ và khả năng tái sinh không ngừng của cây lúa, cũng như của chính con người Việt Nam.
 |
| Nghi thức thành lập Bảo tàng Lúa nước tỉnh Cà Mau. |
Ba hạt lúa không đứng riêng lẻ, mà liên kết thành một khối vươn cao, nương tựa vào nhau, gợi hình ảnh đoàn kết và nâng đỡ. Đường cong kết nối cùng mầm non tạo thành dáng cánh cò – biểu tượng quen thuộc của làng quê, của sự cần cù, hy sinh và bình yên. Từ đó, công trình không chỉ tôn vinh hạt gạo, mà còn tôn vinh người nông dân – những con người “một nắng hai sương” đã làm nên giá trị của hạt lúa qua bao thế hệ.
Không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, công trình còn được định hướng trở thành không gian văn hóa – du lịch, nơi tái hiện đời sống nông thôn và kết nối các sản phẩm lúa gạo, OCOP, trải nghiệm thực tế.
Từ một đề xuất ban đầu, việc hình thành Bảo tàng Lúa nước và biểu tượng tôn vinh lúa nước đã trở thành hiện thực. Nhưng giá trị lớn nhất không nằm ở quy mô công trình, mà ở câu chuyện nó lựa chọn để kể.
Đó không chỉ là câu chuyện của cây lúa, mà là câu chuyện của con người – những người đã không ngừng tìm cách tồn tại và thích nghi trên vùng đất mặn, đất lợ.
Và có lẽ, chính ở nơi đó, câu chuyện về cây lúa trở nên sâu sắc hơn bao giờ hết — bởi nó chưa bao giờ là điều hiển nhiên.
