Giật hụi! Nỗi đau người ở lại

Vụ vỡ hụi ở xã Tân Kỳ (tỉnh Nghệ An) đang khiến nhiều người dân đứng ngồi không yên. Theo phản ánh trên hàng loạt phương tiện thông tin đại chúng, sau khi một phụ nữ đứng ra làm chủ phường hụi tuyên bố dừng hoạt động, nhiều người góp tiền rơi vào cảnh mất ăn mất ngủ. Có người nói đã tham gia 14 dây, có người tham gia tới 16 dây; số tiền đã nộp không chỉ là vài chục triệu đồng mà có trường hợp lên gần 1 tỷ đồng, thậm chí gần 1,8 tỷ đồng. Chính quyền xã cho biết công an đang xác minh đơn tố cáo của người dân.

Định nghĩa về hụi đã được chi tiết và rõ ràng theo quy định tại Khoản 2 Điều 471 của Bộ luật Dân sự 2015. Theo quy định này, hụi được định nghĩa là một hình thức giao dịch tài sản, xuất phát từ tập quán lâu đời và được thực hiện dựa trên sự thỏa thuận của một nhóm người. Qua sự thỏa thuận này, họ cùng nhau quyết định về số lượng thành viên, số tiền góp, phương thức đóng góp, quyền lợi và nghĩa vụ của mỗi thành viên, cũng như quy định thời gian, cách thức rút tiền, và các điều kiện khác liên quan (Ảnh minh họa).

Hụi, họ, biêu, phường vốn không phải là một hình thức bất hợp pháp. Nghị định 19/2019/NĐ-CP của Chính phủ đã quy định rõ khuôn khổ đối với loại giao dịch tài sản này. Về bản chất, đây là một phương thức góp tiền luân phiên, hình thành từ tập quán tương trợ trong dân gian, giúp người tham gia có thể xoay xở vốn vào từng thời điểm. Nói cách khác, nếu vận hành đúng, hụi từng là cách người quen biết đỡ đần nhau trong lúc khó khăn, chứ không phải một trò chơi may rủi.

Nhưng chính từ chỗ dựa vào niềm tin, dây hụi cũng rất dễ biến tướng. Khi người tham gia không còn xem đây là cách tương trợ mà coi như một kênh sinh lời, khi chủ hụi cùng lúc gom quá nhiều dây, khi việc góp và lĩnh tiền chủ yếu được chốt qua điện thoại, tin nhắn, nhóm chat, rủi ro sẽ phình ra rất nhanh. Phản ánh từ vụ Tân Kỳ cho thấy nhiều người tham gia vì thấy “lãi lớn”, đăng ký bốc sau để hưởng thêm tiền, nhưng chưa kịp nhận thì dây hụi đã dừng. Có người nói nhóm lên tới khoảng 300 thành viên và nhiều người chỉ biết nhau qua tài khoản mạng xã hội.

Đó cũng là mẫu số chung của nhiều vụ vỡ hụi, giật hụi điển hình. Bề ngoài, dòng tiền vẫn chạy, người lĩnh trước vẫn cầm được tiền, người tham gia sau vẫn tin rằng mình sắp đến lượt. Nhưng thực chất, không ít dây hụi vận hành theo logic rất mong manh: tiền người vào sau dùng để bù cho người vào trước; ai đã “ăn hụi” mà chậm đóng hoặc bỏ đóng thì cả guồng quay bắt đầu rung lắc; còn nếu chủ hụi mất khả năng xoay xở, dùng tiền sai mục đích hoặc cố tình ôm tiền, dây hụi sẽ sập gần như ngay lập tức. Trong vụ việc ở Tân Kỳ, người tham gia cũng phản ánh nguyên nhân được đưa ra là nhiều người đã lĩnh trước không tiếp tục đóng nữa, khiến chủ hụi không còn nguồn trả cho những người phía sau.

Điều đáng ngại là ranh giới giữa đổ vỡ dân sự và hành vi hình sự trong các vụ hụi rất mong manh. Một dây hụi thua lỗ, mất cân đối hay đứt dòng tiền chưa mặc nhiên là tội phạm. Nhưng khi xuất hiện yếu tố gian dối, như lập hụi ảo, mượn tên người khác, che giấu tình trạng tài chính, dùng tiền sai cam kết, cố tình chiếm đoạt hoặc bỏ trốn, câu chuyện có thể không còn chỉ là tranh chấp dân sự nữa. Công an TP. Cần Thơ trong một cảnh báo chuyên đề gần đây nêu rõ “giật hụi” không chỉ là chuyện nợ nần giữa người quen, mà có thể phát sinh dấu hiệu lừa đảo hoặc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản; người dân khi gặp sự việc cần báo ngay cho cơ quan chức năng và chuẩn bị đầy đủ tài liệu như thỏa thuận hụi, biên lai, sao kê, tin nhắn, ghi âm, sổ sách ghi chép.

Tân Kỳ - Nghệ An: Hàng trăm người điêu đứng vì vỡ hụi (Ảnh:Fb Nghi Lộc Quê Tôi).

Nhìn từ các vụ vỡ hụi, nỗi đau lớn nhất luôn đổ dồn về phía người góp tiền nhỏ lẻ. Họ thường không phải người “ăn” được nhiều nhất, cũng không phải người nắm luật chơi. Họ là tiểu thương, lao động tự do, người buôn bán nhỏ, người gom góp từng khoản để chờ một ngày tới lượt bốc hụi mà sửa nhà, trả nợ, lo cho con cái hay xoay vốn làm ăn. Khi dây hụi đổ, thứ mất đi không chỉ là tiền lãi kỳ vọng, mà là vốn liếng dành dụm nhiều năm. Trong vụ việc ở Tân Kỳ, báo Nghệ An ghi nhận cảnh nhiều người dân rơi vào trạng thái hoảng loạn, ngồi trên đống lửa vì số tiền đã nộp quá lớn so với khả năng tích lũy của gia đình.

Bi kịch của những vụ giật hụi nằm ở chỗ người nghèo thường là người đau nhất. Hụi vốn sinh ra để những người ít vốn có thể tự xoay xở với nhau bằng niềm tin cộng đồng. Nhưng khi niềm tin ấy bị biến thành công cụ gom tiền, chính những người mong bấu víu vào một mạng lưới tương trợ lại trở thành người chịu đòn nặng nhất. Họ không mất tiền trên giấy, mà mất tiền thật, mất giấc ngủ thật, mất cả khả năng gượng dậy nếu số tiền ấy là vốn buôn bán hoặc tiền vay mượn. Những tiếng khóc trước cửa nhà chủ hụi ở Tân Kỳ vì thế không chỉ là phản ứng nhất thời, mà là hình ảnh cô đặc của một nỗi cùng quẫn rất thật.

Bài học rút ra không mới, nhưng càng cũ càng phải nhắc lại. Một dây hụi càng hấp dẫn thì càng phải bị soi kỹ. Lãi cao bất thường, số người tham gia quá đông nhưng mập mờ danh tính, chủ hụi ôm quá nhiều dây cùng lúc, mọi giao dịch chỉ chốt qua mạng, không có thỏa thuận rõ ràng, không kiểm chứng được dòng tiền, đó đều là dấu hiệu nguy hiểm.

Cơ quan Công an ở các địa phương cũng đã cảnh báo tuyệt đối không tham gia các dây hụi có lãi suất cao bất thường vì đây thường là tín hiệu của lừa đảo hoặc tín dụng đen biến tướng.

Vụ việc ở Tân Kỳ rồi sẽ còn cần thời gian để xác minh, làm rõ trách nhiệm pháp lý của từng cá nhân. Nhưng trước cả kết luận cuối cùng, nó đã để lại một bài học: hụi chỉ còn là tương trợ khi đi cùng minh bạch và kỷ luật. Còn khi nó sống bằng niềm tin mù quáng, bằng lời hứa lãi lớn và bằng hy vọng đi nhanh hơn khả năng tài chính của mình, thì từ dây hụi đến vực sâu đôi khi chỉ cách nhau một cú dừng cuộc chơi.