Chuyên gia dinh dưỡng: "Tháp dinh dưỡng Mỹ 2025 không dành cho tất cả người Việt"

Chuyên gia Trần Thị Huyền chia sẻ về những lưu ý quan trọng khi áp dụng Tháp dinh dưỡng Mỹ 2025 tại Việt Nam

Vài ngày qua, cụm từ "tháp dinh dưỡng Mỹ 2025" xuất hiện dày đặc trên Facebook, TikTok, các hội nhóm sức khỏe. Có người hào hứng chia sẻ, có người bối rối không biết nên tin ai, có người đã vội vàng thay đổi thực đơn gia đình.

Nhưng rất ít người đặt câu hỏi: Liệu chuẩn Mỹ có phù hợp với cơ địa người Việt? Liệu áp dụng sai có gây hại không? Và quan trọng nhất – ai nên, ai không nên làm theo?

Để trả lời những băn khoăn này, chúng tôi đã trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng Trần Thị Huyền, huấn luyện viên sức khỏe toàn diện – thành viên sáng lập hệ thống câu lạc bộ sức khỏe toàn diện An Wellness. Dưới đây là những chia sẻ thẳng thắn từ góc nhìn thực tiễn Việt Nam.

PV: Thay đổi gây tranh cãi nhất của DGA 2025 (Dietary Guidelines for Americans – hướng dẫn chế độ ăn uống cho người Mỹ) là tăng mạnh protein lên 1.2-1.6g/kg cân nặng. Chị đánh giá thế nào về mức này với người Việt?

Chuyên gia Trần Thị Huyền: Để dễ hình dung, nếu một người nặng 60kg, mức cũ là 48g protein mỗi ngày – khoảng hai miếng thịt nhỏ. Mức mới yêu cầu 72-96g – gần gấp đôi. Nhưng điều quan trọng là không phải ai cũng nên áp dụng.

Những người nên tăng protein khoảng 1.2-1.4g/kg là người tập luyện thể thao đều đặn từ ba đến bốn buổi mỗi tuần trở lên, người cao tuổi muốn giữ cơ bắp chống suy giảm, hoặc người đang hồi phục sau ốm và phẫu thuật.

Nhưng protein giống như gạch xây nhà – nếu móng nhà không vững, tức là thận yếu, xây càng cao càng sụp nhanh. Ba nhóm cần xét nghiệm trước khi tăng protein: người có tiền sử gia đình về bệnh thận, gout, mỡ máu cao; người trên 50 tuổi chưa khám sức khỏe định kỳ; và người có dấu hiệu thận gặp vấn đề như tiểu đục, phù chân, mệt mỏi kéo dài.

Đặc biệt, người đã được chẩn đoán bệnh thận mạn không nên tăng protein. Áp dụng mức 1.6g/kg đại trà có thể đẩy nhanh suy thận ở người chưa phát hiện bệnh. Khi tăng, hãy ưu tiên cá, trứng, đậu đỗ, thịt nạc – đa dạng nguồn, không nên tập trung vào thịt đỏ mỗi ngày như hình ảnh trên tháp Mỹ.

Mô hình bữa ăn thực tế so với tiêu chuẩn tăng protein trong Tháp dinh dưỡng Mỹ 2025

PV: Sữa nguyên kem, bơ được phục hồi danh dự trong hướng dẫn mới. Điều này có nghĩa gia đình Việt nên chuyển sang dùng nhiều chất béo bão hòa hơn?

Chuyên gia Trần Thị Huyền: Đây là điểm mâu thuẫn lớn nhất của Hướng dẫn dinh dưỡng Mỹ 2025. Hình ảnh tháp đầy bít tết, sữa nguyên kem, bơ, nhưng văn bản vẫn giữ giới hạn chất béo bão hòa dưới 10% năng lượng – tức khoảng 22g mỗi ngày với khẩu phần 2.000 calo.

Vấn đề là: chỉ cần một thìa bơ chứa 7g chất béo bão hòa, một ly sữa nguyên kem chứa 5g, một miếng thịt bò chứa 5g – cộng lại đã hết hạn ngạch cho cả ngày. Nghĩa là không thể ăn theo đúng hình ảnh trên tháp mà vẫn tuân thủ giới hạn họ đưa ra.

Với gia đình Việt, tôi khuyên nên giữ nguyên thói quen dùng dầu ô liu, dầu lạc, cá biển – vẫn là lựa chọn an toàn và phù hợp hơn. Sữa tươi không đường, sữa chua tự nhiên không đường vẫn tốt mà không cần chuyển sang nguyên kem.

PV: DGA 2025 siết rất chặt về đường bổ sung – không quá 10g cho mỗi bữa ăn, cấm hoàn toàn cho trẻ dưới 2 tuổi. Tại sao đường bị ghét bỏ đến thế?

Chuyên gia Trần Thị Huyền: Trước hết cần làm rõ: đường bổ sung là đường được thêm vào khi chế biến – không phải đường tự nhiên trong trái cây hay sữa tươi. Mức cũ là 50g mỗi ngày, khoảng 10 thìa. Mức mới chỉ còn 10g mỗi bữa ăn, tức 2 thìa – giảm mạnh.

Với phụ nữ, đường gây hại làn da qua quá trình glycation – đường gắn vào collagen, làm cứng sợi collagen, khiến da chảy xệ, nếp nhăn xuất hiện sớm, mụn trứng cá tăng.

Với bà bầu, vấn đề nghiêm trọng hơn. Thai nhi "làm quen" với môi trường dư thừa đường từ trong bụng mẹ, dẫn đến nguy cơ lập trình béo phì, tiểu đường, rối loạn chuyển hóa sau này. Đồng thời tăng nguy cơ đái tháo đường thai kỳ cho mẹ. Những gì mẹ ăn hôm nay chính là nền tảng sức khỏe của con 20-30 năm sau.

Để dễ hình dung: một ly trà sữa chứa 40-50g đường, một hộp sữa chua có đường chứa 15-20g, một bát phở có thêm đường chứa 10-15g. Vì vậy, không cần cắt hoa quả tươi, sữa tươi không đường. Nhưng phải loại bỏ: trà sữa, nước ngọt, bánh snack ngọt, sữa chua có đường, ngũ cốc ăn sáng ngọt.

PV: Thực phẩm siêu chế biến là gì và tại sao nguy hiểm?

Chuyên gia Trần Thị Huyền: UPF – Ultra-Processed Foods – là thực phẩm có nhiều hơn năm thành phần, chứa những chất mà bếp nhà không bao giờ có: chất tạo màu, hương liệu tổng hợp, chất bảo quản, chất nhũ hóa. Ở Việt Nam, điển hình là mì gói, hủ tiếu ăn liền, xúc xích công nghiệp, chả công nghiệp, snack đóng gói, nước ngọt có gas.

Tại sao UPF nguy hiểm? Bởi chúng chứa calo rỗng – nhiều năng lượng nhưng ít dinh dưỡng, dẫn đến tình trạng vừa thiếu vi chất vừa béo phì. Lượng đường, muối, chất béo xấu quá cao. Các chất phụ gia gây rối loạn hormone và viêm mạn tính. Đặc biệt, UPF được thiết kế để kích thích não ăn nhiều hơn – gây nghiện thực sự.

Trong báo cáo năm 2020, PGS.TS Trương Tuyết Mai từ Viện Dinh dưỡng Quốc gia cảnh báo Việt Nam đang đối mặt gánh nặng kép – 18% trẻ em suy dinh dưỡng thấp còi, đồng thời 20% trẻ em thừa cân béo phì. UPF chính là thủ phạm khiến trẻ em Việt Nam vừa thấp còi vừa béo phì – thiếu protein, vitamin, khoáng chất nhưng thừa calo rỗng.

PV: Vậy gia đình Việt có thể làm gì để tránh UPF một cách thực tế?

Chuyên gia Trần Thị Huyền: Ba bước thực hành: loại bỏ một món UPF khỏi tủ lạnh mỗi tuần, bắt đầu từ mì gói hay nước ngọt. Thay thế bằng thực phẩm thật – cơm nhà, rau tươi, thịt tươi, cá tươi, trái cây tự nhiên. Chuẩn bị trước bằng cách nấu nhiều một lần rồi trữ đông – vẫn tiện nhưng lành mạnh hơn.

TS.BS Trương Hồng Sơn nhấn mạnh bữa ăn cần đa dạng 20 loại thực phẩm mỗi ngày để đủ vi chất. Không cần 100% hoàn hảo ngay lập tức. Bắt đầu từ việc nhỏ nhất: thay một bữa ăn liền bằng một bữa cơm nhà – đó đã là bước tiến lớn.

PV: Nếu phải ưu tiên, chị khuyên nhóm nào cần điều chỉnh dinh dưỡng ngay lập tức?

Chuyên gia Trần Thị Huyền: Nhóm đầu tiên là phụ nữ mang thai và cho con bú. Sai lầm phổ biến là ăn "cho hai người", uống trà sữa vì thèm, ăn nhiều trái cây ngọt vì nghĩ "tự nhiên sẽ tốt". Nhưng nguyên tắc từ DGA 2025 rất rõ ràng: tránh hoàn toàn đường bổ sung – bởi đây là thời kỳ lập trình sức khỏe cho con.

Cụ thể: loại bỏ trà sữa, nước ngọt, bánh ngọt, sữa chua có đường. Thay bằng sữa tươi không đường, nước ép trái cây tự nhiên không đường, sữa chua tự làm. Tăng cá biển hai đến ba bữa mỗi tuần để cung cấp omega-3 cho não thai nhi. Bữa ăn của mẹ là kho nguyên liệu xây não bộ, xương khớp cho con – không phải kho calo rỗng.

Nhóm thứ hai là trẻ em và thanh thiếu niên. Sai lầm phổ biến là ăn vặt mì gói và snack, uống nước ngọt thay nước lọc, thiếu rau xanh trầm trọng. DGA 2025 khuyến nghị cấm đường bổ sung cho trẻ dưới hai tuổi và mở rộng đến 10 tuổi.

Cụ thể: loại bỏ hoàn toàn mì gói, snack đóng gói, nước ngọt khỏi nhà. Chuẩn bị hộp cơm trường với cơm, thịt hoặc cá, hai loại rau và trái cây tự nhiên. Cho trẻ uống sữa tươi không đường và nước lọc. Viện Dinh dưỡng Quốc gia khuyến cáo đa dạng 20 loại thực phẩm mỗi ngày giúp tăng chiều cao tối đa, giảm béo phì, tăng khả năng tập trung học.

PV: Lời khuyên cuối cùng của chị dành cho độc giả?

Chuyên gia Trần Thị Huyền: Học tinh thần Eat Real Food – ăn thực phẩm thật, tránh siêu chế biến. Siết chặt đường bổ sung, đặc biệt với trẻ em và bà bầu. Quan tâm đến chất lượng protein, không chỉ số lượng.

Nhưng đừng làm theo máy móc – cơ địa mỗi người khác nhau. Đừng tăng protein bừa bãi mà không xét nghiệm thận. Đừng nghĩ chuẩn Mỹ đồng nghĩa tốt cho người Việt 100%.

Sức khỏe không bắt đầu từ phòng gym hay viên uống đắt tiền. Nó bắt đầu từ bữa cơm nhà, từ món ăn mẹ nấu, từ những lựa chọn nhỏ mỗi ngày.

Cơm nhà với rau tươi, cá tươi, gạo nguyên hạt mà ông bà ta vẫn nấu – chính là thực phẩm thật mà cả thế giới đang tìm kiếm.

Trân trọng cảm ơn Chuyên gia Trần Thị Huyền!