 |
| Cảnh báo: lạm dụng thực phẩm chức năng có thể gây suy thận sớm |
Lạm dụng thực phẩm chức năng gây suy thận không còn là chuyện hiếm gặp. Các bệnh viện lớn trong nước ghi nhận ngày càng nhiều ca tổn thương thận ở người trẻ – nhóm vẫn đang đi làm, vẫn tập gym, vẫn tự tin mình khỏe – sau thời gian dài dùng thực phẩm chức năng không kiểm soát. Điểm chung của nhiều ca này là người bệnh không hề biết thận đang bị ảnh hưởng, vì tổn thương diễn ra âm thầm và không đau. Khi triệu chứng xuất hiện, chức năng thận đã bị suy giảm đáng kể.
Nghịch lý lớn nhất trong câu chuyện thực phẩm chức năng và thận không phải là sản phẩm kém chất lượng – mà là người dùng hoàn toàn khỏe mạnh, mua hàng có nhãn mác, uống đều đặn mỗi ngày, và vẫn bị tổn thương thận mà không hay biết. Bác sĩ Dương Minh Tuấn, Khoa Nội tiết và Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, ghi nhận nhiều ca suy thận ở người từ 25 đến 40 tuổi có tiền sử dùng thực phẩm chức năng "bổ thận tráng dương", tăng cơ hoặc giảm cân mua qua mạng xã hội trong thời gian dài. Điểm chung là các bệnh nhân đều tin sản phẩm vô hại vì được quảng cáo là "thiên nhiên", "thảo dược", "không tác dụng phụ".
Quan niệm "thực phẩm chức năng là thực phẩm, dùng thoải mái được" đang là sai lầm phổ biến nhất. Thực tế, dù là thực phẩm hay thuốc, bất kỳ chất nào đưa vào cơ thể đều phải qua gan chuyển hóa và thận bài tiết. Khi dùng quá nhiều loại cùng lúc mỗi ngày, thận phải xử lý một lượng hóa chất lớn hơn bình thường rất nhiều. Liệu thận có phân biệt được đây là "thực phẩm" hay "thuốc" khi phải lọc tất cả qua cùng một hệ thống? Câu trả lời là không. Thận chỉ biết lọc – và nếu tải quá lớn, dây chuyền bắt đầu hỏng.
Nhóm chịu rủi ro cao nhất là doanh nhân và người bận rộn – những người dùng thực phẩm chức năng "bổ thận" để bù công việc, uống thêm thuốc giảm đau (ibuprofen, aspirin – nhóm thuốc kháng viêm không steroid có thể gây tổn thương thận khi dùng thường xuyên) sau những ngày căng thẳng, rồi kết hợp thêm sản phẩm tăng cơ hoặc giảm cân mà không có bác sĩ nào biết về toàn bộ danh sách đó.
Thận là bộ lọc trung tâm của cơ thể. Mỗi ngày, hai quả thận lọc toàn bộ lượng máu hàng chục lần, tách chất thải ra ngoài qua nước tiểu, đồng thời điều tiết lượng nước, muối và các chất điện giải trong máu. Mọi thứ đưa vào cơ thể – thực phẩm, thuốc, thực phẩm chức năng – đều đi qua hệ thống này. Dùng càng nhiều loại, thận càng phải làm việc nhiều hơn.
Có ba nhóm thành phần trong thực phẩm chức năng được các chuyên gia thận học đặc biệt lưu ý. Nhóm thứ nhất là canxi và vitamin D liều cao kéo dài – khi dư thừa, canxi có thể lắng đọng trong các ống thận (ống nhỏ bên trong thận có chức năng lọc và tái hấp thu chất dinh dưỡng), dẫn đến sỏi thận và tổn thương mô dần dần. Nhóm thứ hai là thảo dược chứa hàm lượng kali và phốt pho cao – hai khoáng chất mà người có chức năng thận giảm sút không thể đào thải hiệu quả, dẫn đến rối loạn điện giải nguy hiểm. Nhóm thứ ba là sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể chứa kim loại nặng, tạp chất hoặc chất cấm – đây là nhóm nguy hiểm nhất vì người dùng hoàn toàn không biết mình đang nạp gì vào cơ thể.
Nguy cơ tăng rõ khi thực phẩm chức năng được dùng song song với thuốc giảm đau không kê đơn. Theo Mayo Clinic, nhóm thuốc NSAIDs (thuốc kháng viêm không steroid, bao gồm ibuprofen và aspirin liều cao) vốn đã là nguyên nhân phổ biến gây viêm thận kẽ (tình trạng mô đệm quanh các đơn vị lọc của thận bị viêm) và hoại tử ống thận (tổn thương các ống lọc bên trong thận, ảnh hưởng lâu dài đến khả năng lọc). Khi kết hợp thêm thực phẩm chức năng không kiểm soát, gánh nặng đặt lên thận là rất lớn. Tổn thương loại này thường không gây đau – chỉ đến khi creatinine (chất thải của cơ bắp, dùng để đánh giá chức năng thận) tăng cao hoặc eGFR (độ lọc cầu thận – chỉ số đo mức độ thận còn hoạt động tốt) giảm đáng kể, người bệnh mới biết có vấn đề.
Một ghi nhận đáng chú ý từ thực tế lâm sàng trong nước: một số bệnh nhân sau khi phát hiện chức năng thận suy giảm và dừng toàn bộ thực phẩm chức năng không cần thiết, chỉ số thận cải thiện rõ sau vài tuần. Thận không phải đã hỏng vĩnh viễn – nếu giảm tải đúng lúc, cơ quan này có khả năng tự phục hồi một phần. Nhưng cơ hội đó chỉ có khi phát hiện sớm
Phần lớn tổn thương thận do thực phẩm chức năng diễn ra âm thầm trong nhiều tháng, không có dấu hiệu rõ ràng cho đến khi chức năng đã giảm đáng kể. Đặc điểm này khiến việc chờ triệu chứng để phản ứng trở nên bất lợi – vì khi có triệu chứng, khoảng trống để can thiệp đã hẹp hơn nhiều.
Điều đầu tiên có thể cân nhắc là rà soát lại danh sách thực phẩm chức năng đang dùng. Nếu đang dùng từ ba loại trở lên mà chưa có bác sĩ nào nắm được toàn bộ danh sách đó, đây là thời điểm hợp lý để trao đổi với chuyên gia trước khi tiếp tục. Theo khuyến cáo từ các chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng, việc dùng nhiều loại thực phẩm chức năng cùng lúc mà thiếu đánh giá y khoa là yếu tố rủi ro thường bị bỏ qua.
Điều thứ hai đáng lưu ý là một số nhóm sản phẩm có rủi ro cao hơn hẳn so với phần còn lại. Sản phẩm "detox thận", "thanh lọc máu", "làm sạch cơ thể" hiện chưa có bằng chứng khoa học về hiệu quả nhưng rủi ro với thận là có thực. Sản phẩm "bổ thận tráng dương" không rõ nguồn gốc hoặc không có số đăng ký kiểm định là nhóm thường gặp nhất trong các ca suy thận trẻ tuổi được ghi nhận tại bệnh viện. Thực phẩm chức năng giảm cân và làm đẹp trôi nổi cũng là nhóm thường bị phát hiện chứa chất cấm và kim loại nặng trong các đợt kiểm tra thị trường gần đây.
Điều thứ ba liên quan đến xét nghiệm định kỳ – một lựa chọn đơn giản nhưng ít người nghĩ đến. Với những ai đang dùng thực phẩm chức năng thường xuyên, gói xét nghiệm gồm creatinine máu, eGFR (độ lọc cầu thận), kali, phốt pho và tổng phân tích nước tiểu có thể cho bức tranh khá rõ về tình trạng thận. Phòng khám đa khoa hoặc trung tâm xét nghiệm tư nhân đều thực hiện được, không nhất thiết phải vào bệnh viện lớn. Nếu kết quả bình thường, việc kiểm tra định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ – hoặc mỗi năm một lần, sớm hơn nếu có thay đổi sức khỏe – là lựa chọn hợp lý.
Với những ai đã có dấu hiệu – mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân, phù nhẹ ở mặt hoặc chân buổi sáng, tiểu ít hơn thường lệ, huyết áp tăng không giải thích được – khám bác sĩ thận tiết niệu hoặc nội tổng quát là hướng phù hợp để đánh giá chức năng thận trực tiếp. Uống đủ nước mỗi ngày, hạn chế muối và thực phẩm chế biến sẵn vẫn là những thói quen nền hỗ trợ thận hiệu quả và bền vững hơn bất kỳ sản phẩm "detox" nào đang được quảng cáo rộng rãi.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn.
