Cạm bẫy trên "núi tiền" của nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới

Lợi thế địa chính trị của "gã khổng lồ" mới nổi

Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông đẩy giá dầu leo thang, thị trường năng lượng toàn cầu bắt buộc phải tái định hình bản đồ cung ứng để tìm kiếm sự an toàn. Guyana chính là câu trả lời mang tính chiến lược. Khác với những khu vực giao thương đầy rủi ro và phụ thuộc vào các eo biển dễ bị phong tỏa như Hormuz, quốc gia Nam Mỹ này sở hữu một lợi thế địa lý tuyệt đối: Tiếp cận trực tiếp, không bị hạn chế với Đại Tây Dương và nằm ngay sát thị trường tiêu thụ khổng lồ là Hoa Kỳ.

Một giàn khoan dầu thô ngoài khơi – động lực cốt lõi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế vĩ mô

Sức hút của Guyana không dừng lại ở vị trí địa chính trị ổn định, mà còn nằm ở hiệu quả kinh tế đáng kinh ngạc từ các mỏ dầu ngoài khơi. Trữ lượng chiến lược của quốc gia này ước tính lên tới 11 tỷ thùng với giá hòa vốn lý tưởng – chỉ dao động trong khoảng 25 đến 35 đô la mỗi thùng. Lợi thế này giúp dòng dầu ngọt nhẹ Liza của Guyana duy trì vị thế cạnh tranh cực cao ngay cả khi thị trường biến động. Chỉ trong vòng 7 năm, sản lượng khai thác tại đây đã cán mốc hơn 900.000 thùng/ngày. Đây là một tốc độ chưa từng có tiền lệ đối với các dự án dầu khí biển sâu, vốn thường mất thời gian gấp đôi để cho ra giọt dầu đầu tiên.

Theo dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), quy mô GDP của Guyana đã tăng vọt hơn 4 lần chỉ trong giai đoạn 2019 – 2024, biến nơi đây thành nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Theo tính toán từ hãng thông tấn Reuters, nếu giá dầu thô duy trì ở mức 100 đô la/thùng trong phần còn lại của năm, doanh thu dầu mỏ của Guyana có thể đạt khoảng 4,3 tỷ đô la, tăng 67% so với năm ngoái. Đặc biệt, khi tập đoàn Exxon hoàn thành việc thu hồi chi phí thăm dò ban đầu trong năm nay, tỷ lệ chia sẻ lợi nhuận của chính phủ Guyana sẽ ngay lập tức được nâng từ mức 12,5% lên tới 50%.

Nghịch lý "sốc nhiệt" vì giàu và hạ tầng tụt hậu

Dù bức tranh vĩ mô rực rỡ với những tòa cao ốc và tổ hợp khách sạn hạng sang mọc lên như nấm tại thủ đô Georgetown, thực tế nội tại của Guyana lại đang phải đối mặt với hội chứng "quá tải vì giàu có". Tổng thống Irfaan Ali đã thẳng thắn thừa nhận, áp lực từ những dòng tít báo ca ngợi sự giàu có mỗi ngày đang vô tình đẩy kỳ vọng của người dân lên mức quá cao, trong khi bộ máy quản lý và hạ tầng xã hội chưa kịp chuyển mình tương xứng.

Nghịch lý dễ nhận thấy nhất hiện nay tại Guyana nằm ở sự phân bổ không đồng đều của dòng tiền. Ngành dầu khí và các dịch vụ phụ trợ hiện đang chiếm tới hơn 75% cơ cấu GDP, đẩy nền kinh tế vào trạng thái "phụ thuộc đơn ngành" nghiêm trọng và thiếu đi sự đa dạng hóa bền vững ở các lĩnh vực cốt lõi khác như nông nghiệp hay sản xuất. Ngay bên dưới bóng của các tấm biển quảng cáo dầu khí hoành tráng, các hệ thống cống rãnh lộ thiên vẫn hiện hữu dọc các tuyến phố thủ đô, và tình trạng mất điện cục bộ vẫn diễn ra thường xuyên, đe dọa trực tiếp đến chất lượng sống thực tế của người dân.

Nhìn sang bài học nhãn tiền từ người láng giềng Venezuela về chu kỳ bùng nổ - suy thoái do quản lý lỏng lẻo, chính phủ Guyana đang nỗ lực xây dựng các rào chắn phòng vệ. Quỹ tài sản quốc gia lập ra từ năm 2019 là một minh chứng nhằm kiểm soát tốc độ giải ngân, biến dòng tiền từ dầu mỏ thành các khoản đầu tư dài hạn mang tính điều tiết, tránh gây sốc nhiệt hoặc lạm phát cho nền kinh tế nội địa vốn đang phải gánh chịu chi phí nhập khẩu hàng hóa leo thang.

Luật nội địa hóa và lỗ hổng doanh nghiệp "bình phong"

Để dòng tiền chảy sâu vào túi của tầng lớp bình dân thay vì chỉ co cụm trong các tập đoàn đa quốc gia, Guyana đã mạnh tay áp dụng luật nội địa hóa. Chính phủ ép buộc các ông lớn dầu khí phải sử dụng nhà thầu bản địa theo tỷ lệ nghiêm ngặt: Từ 25% đối với các dịch vụ y tế kỹ thuật cao cho đến 90% đối với các dịch vụ hậu cần, ăn uống và vận tải.

Dẫu vậy, rào cản lớn nhất đối với tham vọng bảo hộ này lại đến từ một chiêu thức lách luật tinh vi: hiện tượng doanh nghiệp "bình phong" (fronting). Thực tế đáng báo động cho thấy, không ít tập đoàn đa quốc gia đã "mượn danh" người bản địa để dựng lên các pháp nhân nội địa hợp pháp nhằm vượt qua các bộ luật pháp lý. Hệ quả là, trong khi người dân địa phương chỉ đứng tên trên giấy tờ để nhận những khoản thù lao danh nghĩa, thì quyền kiểm soát chiến lược và phần lớn thặng dư kinh tế thực chất vẫn chảy ngược về túi các ông chủ nước ngoài. Chiêu trò này đang khiến các doanh nghiệp Guyana chân chính rơi vào thế yếu ngay trên sân nhà, đồng thời làm giảm hiệu quả của các cam kết phân phối lại cải cách của chính phủ.

Rõ ràng, việc ngồi trên "núi tiền" không nghiễm nhiên mang lại sự thịnh vượng lâu dài. Các chuyên gia quốc tế cảnh báo rằng, Guyana có tránh được vết xe đổ của những "thị trấn ma" hay những khu rừng bị tàn phá trong lịch sử năng lượng thế giới hay không, câu trả lời hoàn toàn phụ thuộc vào sự quyết liệt của chính phủ trong việc siết chặt lỗ hổng pháp lý, phát triển chuỗi cung ứng nội địa thực chất và quyết tâm giải phóng nền kinh tế khỏi sự định đoạt của giá dầu thô.