Cá tra Việt Nam trước “bài toán kép” năm 2026: Giữ đà tăng trưởng và tái cấu trúc để bền vững

Giữ vững vị thế xuất khẩu hàng đầu

Theo Hiệp hội Cá tra Việt Nam, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu cá tra đạt trên 2 tỷ USD, tăng khoảng 9% so với năm trước, tiếp tục khẳng định vị thế của Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cá tra lớn nhất thế giới, chiếm hơn 42% sản lượng toàn cầu.

Các thị trường chủ lực như Mỹ và EU tiếp tục đóng vai trò trụ cột, trong khi một số thị trường mới ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng như Brazil (tăng 51%) và Trung Quốc. Sản lượng toàn ngành ước đạt khoảng 1,65 triệu tấn.

Đáng chú ý, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long – “thủ phủ” cá tra của cả nước, vẫn duy trì tăng trưởng ổn định nhờ tổ chức lại sản xuất và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, dù phải đối mặt với áp lực môi trường, dịch bệnh và biến đổi khí hậu.

Áp lực chi phí, tiêu chuẩn “xanh” ngày càng cao

Bước sang năm 2026, ngành cá tra đang chịu tác động kép từ cả yếu tố thị trường và nội tại sản xuất. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, xu hướng “xanh hóa” chuỗi sản xuất đang trở thành yêu cầu bắt buộc, đặc biệt tại thị trường châu Âu.

Các doanh nghiệp chế biến phải thực hiện đo lường, báo cáo phát thải, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và từng bước chuyển sang năng lượng tái tạo. Trong khi đó, các cơ sở nuôi phải kiểm soát tiêu thụ năng lượng, xây dựng kế hoạch giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Ở chiều ngược lại, chi phí đầu vào tiếp tục tăng mạnh. Giá cá tra nguyên liệu hiện dao động khoảng 1,2–1,3 USD/kg, cao hơn đáng kể so với trước đây. Chi phí thức ăn, thuốc thú y, điện, nước và nhiên liệu đều tăng, làm suy giảm lợi nhuận của người nuôi và doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng dịch bệnh, suy giảm chất lượng nguồn nước, ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ sống của cá và hiệu quả sản xuất. Nhiều hộ nuôi có xu hướng thu hẹp quy mô hoặc tạm ngưng thả nuôi, khiến nguồn cung tiềm ẩn rủi ro thiếu ổn định.

Theo dự báo, kim ngạch xuất khẩu cá tra năm 2026 có thể đạt từ 2,1–2,3 tỷ USD. Tuy nhiên, triển vọng này phụ thuộc lớn vào khả năng thích ứng của doanh nghiệp trước các biến động thị trường.

Các chuyên gia tại Diễn đàn Groundfish Tokyo 2025 nhận định, nguồn cung thủy sản toàn cầu đang bước vào chu kỳ thắt chặt, buộc các nhà nhập khẩu tại EU và Bắc Mỹ phải tìm kiếm nguồn cung thay thế bền vững hơn. Đây là cơ hội cho cá tra Việt Nam, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường và giảm phát thải.

Trong khi đó, cạnh tranh về giá ngày càng gay gắt khi các sản phẩm cùng phân khúc có chi phí sản xuất thấp hơn, khiến cá tra Việt Nam dần mất lợi thế truyền thống.

Tái cấu trúc ngành theo hướng giá trị và công nghệ

Trước bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng giai đoạn 2026–2030 sẽ là “bước ngoặt” của ngành cá tra, đòi hỏi chuyển đổi từ tư duy tăng sản lượng sang nâng cao giá trị, hiệu quả và tính bền vững.

VASEP khuyến nghị doanh nghiệp và người nuôi cần chủ động theo dõi diễn biến thị trường, điều chỉnh kế hoạch sản xuất phù hợp; củng cố các chứng nhận quốc tế như ASC, BAP; đồng thời tối ưu hóa chi phí sản xuất và logistics để duy trì năng lực cạnh tranh.

Song song với đó, cần đa dạng hóa sản phẩm, gia tăng tỷ trọng các mặt hàng chế biến sâu, sản phẩm giá trị gia tăng như cá tra tẩm bột, sản phẩm tiện lợi nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng mới.

Về phía quản lý, việc kiểm soát chất lượng và bình ổn giá thức ăn chăn nuôi được xem là yếu tố then chốt để hỗ trợ người nuôi duy trì sản xuất. Đồng thời, cần phát triển vùng sản xuất giống tập trung, nâng cao chất lượng con giống và ứng dụng khoa học – công nghệ trong toàn bộ quy trình nuôi.

Các mô hình ứng dụng công nghệ cao như hệ thống cho ăn tự động, điện mặt trời, xử lý và tái sử dụng nước thải cũng cần được nhân rộng nhằm giảm chi phí, tăng hiệu quả và đáp ứng yêu cầu môi trường.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Dương Minh Trí - Giám đốc Công ty TNHH Cá Việt Nam cho biết, dù đối mặt nhiều khó khăn trong năm 2025, doanh nghiệp vẫn duy trì sản xuất ổn định.

Theo ông, biến động địa chính trị, đặc biệt tại Trung Đông, khiến giá nhiên liệu tăng cao, tác động đến chi phí sản xuất. Tuy nhiên, do khu vực này không phải là thị trường xuất khẩu chính, nên ảnh hưởng trực tiếp đến ngành cá tra chưa quá lớn.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp cần bám sát diễn biến thị trường, chủ động nguồn nguyên liệu, tiết giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời giữ vững các thị trường truyền thống để đảm bảo tăng trưởng bền vững.