Bảo tồn, phát huy làng nghề muối Tuyết Diêm gắn với du lịch cộng đồng

Từ hạt muối nhìn ra một không gian di sản

Trong khuôn khổ chương trình hợp tác, quảng bá Công viên Địa chất Phú Yên – hướng tới đề nghị UNESCO công nhận là Công viên Địa chất Toàn cầu – với Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, từ ngày 17 đến 19/8/2026, gần 70 nhà khoa học, nhà quản lý của hai đơn vị đã tiến hành khảo sát nhiều điểm danh thắng, làng nghề và không gian di sản trên địa bàn Phú Yên. Tham gia đoàn có ông Trịnh Hải Sơn, Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Chủ tịch Tiểu ban Chuyên môn Công viên địa chất Việt Nam.

Hành trình khảo sát trải dài từ Hòn Yến, Gành Đá Đĩa, làng nước mắm Gành Đỏ, làng muối Tuyết Diêm, Nhất Tự Sơn đến Mũi Điện, Vũng Rô và nhiều địa điểm mang dấu ấn lịch sử, văn hóa. Một hội nghị hợp tác phát triển giữa hai công viên địa chất cũng được tổ chức, mở ra những trao đổi cụ thể về bảo tồn di sản, phát huy giá trị địa chất – văn hóa và phát triển du lịch bền vững dựa vào cộng đồng.

Gần 70 nhà khoa học, nhà quản lý của hai đơn vị đã tiến hành khảo sát nhiều điểm danh thắng, làng nghề và không gian di sản trên địa bàn Phú Yên cũ.

Tại Tuyết Diêm, đoàn khảo sát không chỉ tìm hiểu phương thức sản xuất muối mà còn tiếp cận tổng thể không gian làng nghề, cảnh quan ven biển, đời sống cư dân và những lớp trầm tích văn hóa được hình thành qua nhiều thế hệ.

Điều đáng chú ý là, nếu nhìn từ góc độ công viên địa chất, Tuyết Diêm không đơn thuần là một làng nghề sản xuất muối. Đây là một “điểm giao” giữa địa chất, biển, khí hậu, cảnh quan, sinh kế và văn hóa cộng đồng. Chính sự giao thoa ấy tạo nên giá trị đặc biệt để Tuyết Diêm có thể trở thành một điểm đến tiêu biểu trong không gian Công viên Địa chất Phú Yên.

Hạt muối và con đường từ biển lên đại ngàn

Muối vốn là một sản vật rất bình thường trong đời sống hôm nay, nhưng trong lịch sử, nó từng là một mặt hàng có giá trị đặc biệt.

Hàng nghìn năm qua, hạt muối từ vùng biển miền Trung theo các dòng sông, những tuyến đường xuyên núi và mạng lưới trao đổi hàng hóa để đến với vùng cao nguyên. Những con đường ấy không chỉ vận chuyển sản vật, mà còn kết nối các cộng đồng cư dân, tạo nên những mối giao lưu kinh tế, văn hóa giữa miền biển và đại ngàn.

Đồng muối Tuyết Diêm.

Từ vùng duyên hải Phú Yên (nay là đông Đắk Lắk), những sản vật của biển theo Sông Ba, Sông Cái và các tuyến giao thương khác vượt Trường Sơn lên Tây Nguyên; đồng thời, những sản vật của cao nguyên cũng tìm đường về với biển. Trong dòng chảy ấy, muối giữ một vị trí đặc biệt.

Với người Chăm, muối từng là một mặt hàng quan trọng trong mạng lưới trao đổi và thương mại. Đến thời Pháp thuộc, muối trở thành đối tượng quản lý và thu thuế của chính quyền thuộc địa. Còn đối với nhiều cộng đồng dân tộc ở Tây Nguyên, muối không đơn thuần là hàng hóa. Muối hiện diện trong đời sống, trong nghi lễ, trong các mối quan hệ cộng đồng và từng được xem là sản vật quý giá.

Bởi vậy, câu chuyện về muối Tuyết Diêm không nên chỉ được kể bằng những con số về sản lượng hay phương thức làm muối. Đằng sau hạt muối là câu chuyện về những con đường giao thương cổ, về sự gặp gỡ giữa các cộng đồng cư dân và về mối quan hệ lâu đời giữa biển miền Trung với Tây Nguyên. Đó chính là một phần “chiều sâu” làm nên giá trị di sản của Tuyết Diêm.

Tuyết Diêm – từ Hoa Diêm đến làng nghề hôm nay

Theo những tư liệu lịch sử được ghi nhận, nghề muối ở Tuyết Diêm đã hình thành từ khoảng thế kỷ XVIII. Tên gọi vùng đất này cũng trải qua những biến đổi theo từng giai đoạn lịch sử, từ Hoa Diêm dưới thời Gia Long đến Tuyết Diêm dưới thời Minh Mạng.

Đến đầu thế kỷ XX, quy mô sản xuất muối tại khu vực Lệ Uyên – Tuyết Diêm đã khá lớn. Theo tài liệu của Công sứ Pháp Laborde, sản lượng muối được ghi nhận khoảng 6.000 tấn mỗi năm, đem lại cho chính quyền bảo hộ nguồn thu khoảng 95.000 đồng Đông Dương. Những con số ấy cho thấy vị trí của Tuyết Diêm trong mạng lưới sản xuất và kinh doanh muối ở miền Trung một thời.

Trong dân gian từng lưu truyền câu “Muối Cù Mông ba mươi đồng một hạt”, một cách nói cho thấy giá trị và sự khan hiếm của muối trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định.

Ngày nay, những cánh đồng muối Tuyết Diêm vẫn hiện diện bên vùng biển Sông Cầu. Nghề muối đã trải qua không ít thăng trầm, nhưng những tri thức, kỹ năng và tập quán nghề nghiệp vẫn được người dân lưu giữ. Điều đáng mừng là Tuyết Diêm đang có cơ hội hồi sinh theo một hướng đi mới: gắn bảo tồn làng nghề với phát triển du lịch cộng đồng.

Khi người làm muối trở thành chủ thể của du lịch

Du lịch cộng đồng không thể chỉ là đưa du khách đến chụp một vài bức ảnh rồi rời đi. Giá trị thực sự của mô hình này nằm ở chỗ cộng đồng địa phương trở thành chủ thể tham gia, được hưởng lợi và trực tiếp kể câu chuyện về vùng đất của mình.

Lò hầm muối cổ truyền, một công đoạn đặc biệt trong quy trình chế biến muối nâng cao ở Tuyết Diêm

Với Tuyết Diêm, câu chuyện ấy đã có sẵn trong từng ô ruộng muối, từng dụng cụ sản xuất, từng mùa vụ và trong ký ức của những người đã nhiều đời gắn bó với nghề. Du khách có thể đến Tuyết Diêm để nhìn thấy một ngày làm muối; tìm hiểu cách người dân lấy nước biển, dẫn nước vào ruộng, kết tinh và thu hoạch muối. Nhưng trải nghiệm sẽ có chiều sâu hơn nếu họ hiểu được vì sao vùng đất này có thể tạo ra những cánh đồng muối, vì sao nghề muối hình thành ở đây, hạt muối đã đi những đâu và đã từng đóng vai trò như thế nào trong đời sống kinh tế – xã hội.

Từ đó, một sản phẩm du lịch có thể được hình thành không chỉ bằng cảnh quan mà bằng câu chuyện di sản.

Đó có thể là tour trải nghiệm mùa muối; không gian giới thiệu lịch sử làng nghề; sản phẩm quà tặng từ muối; trải nghiệm ẩm thực gắn với các sản vật biển; hoạt động tìm hiểu tri thức dân gian; hay những chương trình kết nối Tuyết Diêm với các làng nghề, điểm di sản khác trong vùng.

Quan trọng hơn, những sản phẩm ấy cần được xây dựng trên nền tảng để người dân địa phương tham gia và hưởng lợi trực tiếp. Khi ấy, bảo tồn không còn là giữ lại một nghề cũ trong ký ức, mà trở thành cách để nghề truyền thống tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Kết nối Tuyết Diêm với Đồng Văn

Một trong những điểm đáng chú ý của chương trình hợp tác lần này là sự kết nối giữa hai không gian tưởng như rất khác nhau: vùng biển Phú Yên và cao nguyên đá Đồng Văn. Một bên là biển, là những cánh đồng muối; một bên là cao nguyên đá, những bản làng vùng biên. Nhưng dưới góc nhìn công viên địa chất, cả hai đều có một điểm chung: di sản chỉ thực sự có giá trị khi được bảo tồn, phát huy và trở thành động lực phát triển cho cộng đồng.

Từ Tuyết Diêm đến Đồng Văn, câu chuyện có thể được kể theo nhiều cách khác nhau: câu chuyện về địa chất tạo nên cảnh quan; câu chuyện về con người thích nghi với tự nhiên; câu chuyện về những nghề truyền thống; về tri thức bản địa; về những tuyến giao thương và sự giao lưu giữa các cộng đồng. Đó cũng là tinh thần của chương trình “Kết nối di sản – Lan tỏa giá trị”.

Việc hai công viên địa chất trao đổi kinh nghiệm không chỉ nhằm quảng bá điểm đến. Quan trọng hơn, đó là quá trình học hỏi cách thức bảo tồn, xây dựng sản phẩm du lịch, nâng cao nhận thức cộng đồng và tạo ra những mô hình sinh kế mới dựa trên tài nguyên di sản.

Trong tiến trình xây dựng Công viên Địa chất Phú Yên hướng tới mục tiêu được UNESCO công nhận, Tuyết Diêm vì thế có thể đảm nhận một vai trò lớn hơn một làng nghề. Đó có thể là một “câu chuyện mẫu” về cách một giá trị sinh kế truyền thống được đặt trong mối quan hệ với địa chất, cảnh quan, văn hóa và du lịch.

Bảo tồn để phát triển – phát triển để bảo tồn

Một công viên địa chất không chỉ là tập hợp những danh thắng đẹp. Giá trị của nó nằm ở khả năng kết nối các điểm di sản thành một câu chuyện thống nhất về vùng đất, đồng thời biến những giá trị ấy thành nguồn lực cho phát triển bền vững.

Tuyết Diêm có đủ những yếu tố để tham gia vào câu chuyện đó: cảnh quan biển, lịch sử hình thành làng nghề, nghề làm muối, tri thức bản địa, ký ức cộng đồng và những mối liên hệ giao thương lâu đời giữa miền biển với miền núi. Vấn đề còn lại là cách tổ chức, kể chuyện và tạo ra sản phẩm phù hợp.

Nếu làm tốt, du khách đến Tuyết Diêm không chỉ “xem ruộng muối”, mà sẽ hiểu một vùng đất. Họ không chỉ mua một gói muối, mà mang về một câu chuyện. Và người dân không chỉ bán sản phẩm, mà có thêm cơ hội nâng cao giá trị của chính nghề truyền thống mà cha ông đã để lại.

Đó cũng là con đường để bảo tồn đi cùng phát triển.Từ hạt muối Tuyết Diêm, có thể mở ra một câu chuyện lớn hơn về hành trình của những sản vật từ biển lên đại ngàn; về sự giao lưu giữa các cộng đồng; về những tri thức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Và trong câu chuyện ấy, Tuyết Diêm không chỉ là nơi sản xuất muối. Tuyết Diêm có thể trở thành nơi kể câu chuyện về muối.

Lấy di sản làm nền tảng, cộng đồng làm chủ thể, hợp tác làm động lực và du lịch làm cầu nối – đó có thể là hướng đi để làng muối Tuyết Diêm vừa giữ được nghề, vừa tạo thêm sinh kế, đồng thời góp một câu chuyện giàu bản sắc vào hành trình xây dựng Công viên Địa chất Phú Yên.

Từ Tuyết Diêm đến Đồng Văn, từ biển đến đại ngàn – mỗi vùng đất có một di sản để gìn giữ, mỗi cộng đồng có một câu chuyện để kể và mỗi giá trị được bảo tồn hôm nay sẽ là một nguồn lực cho tương lai.

--------------------------------------

(*) Nguyên Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Phú Yên