 |
| 10 hiểu lầm sức khỏe phổ biến mà khoa học đã bác bỏ |
Hiểu lầm sức khỏe phổ biến không phải do người ta thiếu quan tâm, mà vì thời đại thông tin tràn ngập khiến mẹo truyền miệng lan nhanh hơn bằng chứng y khoa. Với người bận rộn, một lời khuyên nghe có vẻ hợp lý trên mạng thường dễ được tin hơn một khuyến cáo dài dòng từ chuyên gia – nhất là khi cần câu trả lời nhanh để áp vào cuộc sống ngay.
Chuyên gia dinh dưỡng ghi nhận nhiều người dân vẫn còn thực hành sai trong ăn uống hằng ngày – không phải vì thiếu thông tin, mà vì thông tin sai được lặp lại quá nhiều lần đến mức trở thành "lẽ thường".
Uống đủ tám ly nước mỗi ngày là một trong những quan niệm phổ biến nhất. Thực tế, nhu cầu nước của mỗi người phụ thuộc vào cân nặng, mức độ vận động, nhiệt độ môi trường và tình trạng sức khỏe. Uống quá nhiều so với nhu cầu thực sự có thể dẫn đến hyponatremia (hạ natri máu – tình trạng nồng độ muối trong máu giảm xuống mức nguy hiểm), đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc người có bệnh thận. Cách theo dõi thực tế hơn là quan sát màu nước tiểu: vàng nhạt là đủ nước, không cần ép đủ số ly cứng nhắc.
Thực phẩm bổ sung cũng là vùng có nhiều hiểu lầm. Không ít người nghĩ rằng vitamin và khoáng chất thì uống nhiều chỉ có lợi. Điều này đúng với một số chất tan trong nước như vitamin C – thừa thì thải qua nước tiểu. Nhưng với nhóm vitamin tan trong mỡ gồm A, D, E, K, cơ thể không thải được phần dư mà tích lũy trong mô, về lâu dài có thể gây độc gan và nhiều tổn thương nội tạng khác. Bổ sung theo chỉ định, không tự tăng liều, vẫn là nguyên tắc an toàn nhất.
Detox – xu hướng "xả độc" bằng nước ép hoặc nhịn ăn có kiểm soát – cũng là hiểu lầm tồn tại rất lâu. Gan và thận vốn là hệ thống lọc tự nhiên của cơ thể, hoạt động liên tục mà không cần hỗ trợ từ các loại nước ép thương mại. Đến nay chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh các liệu trình detox hiệu quả hơn một chế độ ăn cân bằng thông thường (theo tổng hợp của Mayo Clinic).
Ăn sau khi tập thể dục thực ra không phải điều cần tránh. Nhiều người lo rằng ăn sau tập sẽ tích mỡ, nhưng cơ chế sinh lý cho thấy điều ngược lại: trong vòng một đến hai giờ sau vận động, cơ bắp đang ở trạng thái hấp thu dưỡng chất hiệu quả nhất để phục hồi và tái tạo. Protein giúp sửa chữa sợi cơ bị tổn thương trong lúc tập; carbohydrate bổ sung glycogen (nguồn năng lượng dự trữ trong cơ) đã tiêu hao. Nhịn ăn sau tập không giúp đốt mỡ nhanh hơn – ngược lại, có thể đẩy cơ thể vào trạng thái phân giải cơ để lấy năng lượng
Nếu tài chính có khái niệm "nợ xấu", thì giấc ngủ cũng có thứ tương tự – và đáng tiếc, nó không thể trả hết bằng một lần ngủ bù vào cuối tuần.
Thức khuya cả tuần rồi ngủ bù thứ Bảy, Chủ Nhật là thói quen rất phổ biến ở người bận rộn. Các chuyên gia giấc ngủ gọi đây là social jetlag (lệch nhịp sinh học cuối tuần – hiện tượng đồng hồ sinh học bị rối loạn do thay đổi giờ ngủ quá nhiều giữa các ngày trong tuần). Nhiều nghiên cứu cho thấy ngủ không đều giờ làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa, ảnh hưởng đến tâm trạng và khả năng tập trung ngay cả khi tổng số giờ ngủ trong tuần vẫn đủ. Giữ giờ ngủ lệch không quá một giờ mỗi ngày, kể cả cuối tuần, là điều các chuyên gia thường khuyến nghị.
Một quan niệm khác cũng nguy hiểm không kém: ngủ ít hơn sáu tiếng là bình thường nếu đã quen. Cơ thể có khả năng thích nghi với thiếu ngủ theo nghĩa chủ quan – nghĩa là cảm giác buồn ngủ không còn rõ rệt nữa. Nhưng các đánh giá khách quan vẫn ghi nhận phản xạ chậm hơn, trí nhớ ngắn hạn giảm và khả năng ra quyết định kém đi. Cảm giác "vẫn ổn" sau nhiều đêm ngủ ít thực ra không phải dấu hiệu cơ thể khỏe.
Ngược lại, cũng có một hiểu lầm theo chiều ngược: tập thể dục buổi tối sẽ làm khó ngủ. Điều này không hoàn toàn đúng. Nhiều nghiên cứu cho thấy vận động cường độ vừa phải trước giờ ngủ một đến hai tiếng thường không làm giảm chất lượng giấc ngủ ở người trưởng thành khỏe mạnh. Vấn đề chủ yếu xảy ra khi tập quá nặng hoặc quá sát giờ ngủ.
Tại sao mùa đông lại nhiều bệnh hơn, nếu không phải do lạnh gây cảm? Câu trả lời nằm ở hành vi, không phải nhiệt độ. Khi trời lạnh, mọi người ở trong nhà nhiều hơn, tụ tập gần nhau hơn và không gian thông gió cũng kém hơn – tạo điều kiện để virus lây lan dễ dàng. Cảm cúm do virus gây ra, không phải do nhiệt độ thấp. Ra đường không mặc đủ ấm không gây bệnh – tiếp xúc với mầm bệnh mới gây bệnh.
Đánh răng ngay sau bữa ăn là thói quen nhiều người nghĩ là tốt. Thực tế, axit từ thức ăn và đồ uống – đặc biệt là trái cây có tính axit, nước ngọt hoặc cà phê – làm mềm lớp men răng tạm thời trong khoảng 30 phút sau ăn. Đánh răng ngay lúc này có thể làm mòn men theo cơ chế cơ học. Điều hợp lý hơn là súc miệng bằng nước lọc sau ăn và chờ khoảng 30 phút trước khi đánh răng – đây là khuyến cáo của Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ (ADA).
Cuối cùng, một hiểu lầm có hậu quả vượt ra ngoài cá nhân: dùng kháng sinh để điều trị cảm cúm. Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn. Cảm cúm do virus gây ra và kháng sinh không tiêu diệt được virus. Dùng kháng sinh không đúng chỉ định không chỉ vô tác dụng mà còn góp phần tạo ra các chủng vi khuẩn kháng thuốc – một trong những vấn đề y tế cộng đồng đáng lo ngại nhất hiện nay theo WHO.
Trước khi tin một mẹo sức khỏe, có thể tự kiểm tra bằng ba câu hỏi: nguồn thông tin là ai, có nghiên cứu hoặc khuyến cáo y khoa nào xác nhận không, và liệu lời khuyên đó có phù hợp với tình trạng sức khỏe cụ thể của mình không. Chỉ vài phút kiểm tra thông tin đôi khi giúp tránh được những thói quen sai kéo dài nhiều năm.
Chăm sức khỏe không bắt đầu từ việc tin thật nhiều mẹo, mà từ việc bớt tin vào những điều nghe rất quen. Trong thời đại thông tin đi nhanh hơn hiểu biết, người biết hoài nghi đúng chỗ thường là người giữ được sức khỏe lâu nhất.
Nội dung bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn y khoa cá nhân. Khi có triệu chứng kéo dài hoặc băn khoăn về sức khỏe, nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
