 |
| Vắc xin ung thư: Vì sao nhiều người vẫn hiểu sai? |
Một tiêu đề "Đã có vắc xin chữa ung thư hiệu quả". Vài ngày sau, một tiêu đề khác xuất hiện, với những từ ngữ còn giật gân hơn. Không ít người đọc xong chỉ còn lại một câu hỏi lơ lửng: rốt cuộc y học đã chữa được ung thư bằng vắc xin chưa, hay tiêm HPV có phải là đã miễn nhiễm với ung thư cổ tử cung. Câu trả lời nằm ở một điểm rất đơn giản nhưng lại ít khi được nói rõ: vắc xin ung thư không phải một khái niệm duy nhất.
Cùng một tên gọi, nhưng bản chất lại khác nhau gần như hoàn toàn.
Nhóm thứ nhất là vắc xin phòng ngừa. Chúng không đánh vào tế bào ung thư, mà đánh vào một số loại virus có khả năng gây ung thư về sau, như HPV (Human Papillomavirus – Virus u nhú ở người, nguyên nhân ung thư cổ tử cung) hay viêm gan B. Ngăn được virus, tức là loại bỏ trước một trong những nguyên nhân dẫn đến ung thư.
Nhóm thứ hai là vắc xin điều trị. Đối tượng tác động ở đây không phải virus, mà là khối u đã tồn tại trong cơ thể. Cơ chế là kích hoạt hệ miễn dịch để nó tự nhận diện và tấn công tế bào ung thư. Hai nhóm này khác nhau về thời điểm can thiệp, khác nhau về đối tượng sử dụng, và khác nhau cả về mức độ phổ biến hiện nay. Một khi phân biệt được điều này, phần lớn những tiêu đề gây hoang mang sẽ tự lộ ra vấn đề: chúng đang nói về nhóm nào.
Vắc xin HPV thường bị gọi tắt là vắc xin ung thư cổ tử cung. Chính cách gọi đó là gốc rễ của hiểu lầm. Vắc xin HPV không tấn công tế bào ung thư. Nó ngăn cơ thể nhiễm các chủng HPV nguy cơ cao, từ đó ngăn hình thành tổn thương tiền ung thư (những thay đổi bất thường ở tế bào cổ tử cung, chưa phải ung thư nhưng có thể tiến triển thành ung thư nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời), và giảm nguy cơ tiến triển thành ung thư cổ tử cung. Một báo cáo tại Anh công bố năm 2026 cho thấy điều này rõ đến mức nguy cơ tử vong do ung thư cổ tử cung trước 30 tuổi ở nhóm đã tiêm HPV gần như về 0.
Vậy tiêm rồi có thể bỏ tầm soát không? Không. WHO khẳng định vắc xin không thay thế được việc tầm soát định kỳ, bởi vắc xin HPV không bao phủ hết mọi chủng virus nguy cơ cao đang lưu hành. Vắc xin viêm gan B đi theo đúng logic đó. Ngăn nhiễm HBV (Hepatitis B Virus – virus viêm gan B, có thể tồn tại lâu dài trong cơ thể) mạn tính, từ đó giảm nguy cơ xơ gan (gan bị tổn thương và chai cứng dần theo thời gian) và ung thư gan về sau. Đây là một trong những thành tựu y tế công cộng rõ ràng nhất: phòng một loại nhiễm trùng, để ngăn một loại ung thư. Cả hai đều hiệu quả thật sự. Nhưng phòng ngừa và điều trị là hai việc khác nhau. Vắc xin HPV không chữa ung thư đã hình thành, viêm gan B cũng vậy.
Vậy vắc xin điều trị ung thư, loại tấn công trực tiếp khối u, đã tồn tại chưa? Có. Nhưng hiện mới chỉ có rất ít, và phạm vi sử dụng còn rất hẹp. Sipuleucel-T (vắc xin miễn dịch tế bào tự thân, dùng trong điều trị ung thư tuyến tiền liệt) là vắc xin điều trị ung thư đầu tiên được FDA (Food and Drug Administration – Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ) cấp phép, dùng cho một nhóm bệnh nhân rất cụ thể: ung thư tuyến tiền liệt đã di căn (lan sang các cơ quan khác), kháng thiến (bác sĩ có thể dùng thuốc hoặc phẫu thuật để giảm testosterone xuống mức rất thấp, gọi là "thiến y học", vì hormone này nuôi dưỡng tế bào ung thư), ít hoặc không triệu chứng.
Talimogene laherparepvec (thường gọi tắt là T-VEC, một loại virus đã được chỉnh sửa để tiêm trực tiếp vào khối u, giúp tiêu diệt tế bào ung thư tại chỗ và kích hoạt hệ miễn dịch xung quanh) cũng đã được cấp phép, nhưng chỉ tiêm tại chỗ cho tổn thương melanoma (ung thư hắc tố, một dạng ung thư da nguy hiểm) không cắt bỏ được. Cả hai đều không phải vắc xin chữa ung thư nói chung, chúng chỉ dùng đúng cho một chỉ định
Còn những chương trình đang được nhắc đến nhiều nhất hiện nay, như vắc xin cá thể hóa dựa trên công nghệ mRNA (vật liệu di truyền tổng hợp, dùng để hướng dẫn hệ miễn dịch nhận diện tế bào ung thư) cho bệnh nhân melanoma, vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm. Dữ liệu công bố cho thấy nhóm được tiêm giảm nguy cơ tái phát (ung thư quay trở lại sau điều trị) khoảng 44% so với nhóm không tiêm, một con số được xem là khả quan. Nhưng khả quan ở giai đoạn thử nghiệm không đồng nghĩa với sẵn sàng sử dụng đại trà. Kết quả của giai đoạn thử nghiệm quy mô lớn hơn dự kiến có vào cuối năm nay, và ngay cả khi kết quả tích cực, hồ sơ xin cấp phép cũng chỉ vừa mới bắt đầu. Thử nghiệm thành công là một cột mốc khoa học. Được cấp phép sử dụng rộng rãi là một cột mốc pháp lý, đến sau, và không phải lúc nào cũng đến.
Đọc một tiêu đề "Đã có vắc xin ung thư hiệu quả", câu hỏi đáng đặt ra không phải là tin hay không tin: "đây đang nói về vắc xin phòng ngừa hay điều trị, đang ở giai đoạn thử nghiệm hay đã cấp phép, và áp dụng cho loại ung thư nào." Chỉ cần tự trả lời được ba câu hỏi đó, người đọc đã đủ khả năng tự đánh giá bất kỳ thông tin mới nào về vắc xin ung thư trong tương lai, mà không cần chờ ai giải thích hộ.
*Ghi chú: Đây là bài viết với hi vọng phổ biến kiến thức y học phổ thông, tổng hợp những phát hiện và cập nhật mới nhất của y học. Không có nội dung hướng dẫn sử dụng thuốc hay cách điều trị bệnh chuyên ngành cụ thể.
