USMCA trước ngã rẽ mới khi Mỹ để ngỏ khả năng gia hạn

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến ngày 1/7 sẽ chính thức thông báo không gia hạn Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA), qua đó kích hoạt quy trình rà soát có thể kéo dài một thập kỷ trước khi thỏa thuận thương mại tự do Bắc Mỹ này hết hiệu lực. Động thái diễn ra trong bối cảnh ba nước vẫn còn nhiều khác biệt về các đề xuất sửa đổi hiệp định.

USMCA đứng trước ngã rẽ trước những động thái của Mỹ

Thông báo trên sẽ mở đầu phiên rà soát sau 6 năm thực thi, một nội dung thuộc “điều khoản hoàng hôn” được chính quyền Trump nhiệm kỳ đầu tiên đưa vào khi đàm phán USMCA. Tuy vậy, bước đi này được cho là chưa làm thay đổi đáng kể tiến trình đàm phán vốn đang căng thẳng, trong đó Mỹ theo đuổi các yêu cầu mở rộng nhằm tăng tỷ lệ nội địa hóa của Mỹ và khu vực trong sản xuất ô tô tại Bắc Mỹ, đồng thời siết các biện pháp bảo hộ để ngăn hàng hóa Trung Quốc hưởng lợi từ USMCA.

Theo kế hoạch, các bộ trưởng thương mại Mỹ, Mexico và Canada sẽ họp trực tuyến ngay trong ngày 1/7 để nêu quan điểm về việc có gia hạn hiệp định thêm 16 năm hay không.

Người phát ngôn của Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết ông Greer chưa đưa ra thông báo chính thức nào về định hướng đối với USMCA. Dù vậy, việc ông lên lịch vòng đàm phán thứ ba với Mexico vào tuần bắt đầu từ ngày 20/7 cho thấy Washington vẫn muốn tiếp tục thúc đẩy các điều chỉnh đối với hiệp định.

“Chúng tôi dự đoán ngày 1/7 sẽ trôi qua mà Mỹ chưa xác nhận mong muốn gia hạn”, bà Greta Peisch, cựu cố vấn pháp lý của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), hiện là đối tác phụ trách thương mại tại Wiley Rein ở Washington, nhận định. Theo bà Peisch, hiện vẫn chưa rõ liệu Mỹ có công khai nêu cụ thể những điều nước này muốn đạt được trong tuyên bố dự kiến đưa ra sau cuộc họp hay không.

Về phía Mexico, Bộ trưởng Kinh tế Marcelo Ebrard ngày 30/6 cho biết ông không kỳ vọng thỏa thuận thương mại ba bên sẽ bị hủy bỏ. Cùng ngày, Tổng thống Claudia Sheinbaum cho biết bà đã ký thư kêu gọi gia hạn USMCA thêm 16 năm.

Thủ tướng Canada Mark Carney cũng kỳ vọng ba nước sẽ có cuộc trao đổi mang tính xây dựng, song cho rằng chưa có thỏa thuận nào được ký kết ngay. Ông nhấn mạnh ưu tiên hàng đầu là đạt được một thỏa thuận mới, đồng thời khẳng định Canada sẵn sàng đàm phán để cải thiện thỏa thuận hiện tại.

Trước đó, ông Trump đã đơn phương thu hẹp cơ chế miễn thuế theo USMCA khi áp thuế 25% đối với ô tô và phụ tùng từ Canada, Mexico, cùng mức thuế 50% đối với thép và nhôm từ hai nước này, kéo theo phản ứng trả đũa từ Canada.

Dù Canada chưa tham gia đàm phán chính thức với Mỹ, Thủ tướng Mark Carney cho biết các trao đổi kỹ thuật về nhôm, thép, ô tô và gỗ mềm đã có tiến triển, song quá trình này vẫn cần thêm thời gian. Nếu không đạt đồng thuận sửa đổi, USMCA có thể rơi vào trạng thái bất định kéo dài, với các phiên rà soát hằng năm cho đến khi hiệp định hết hiệu lực vào ngày 1/7/2036.

Cơ chế rà soát và hết hiệu lực, vốn gây tranh cãi khi được đưa vào hiệp định, tách biệt với điều khoản chấm dứt mà Tổng thống Trump hoặc các đối tác Mexico, Canada có thể kích hoạt, theo đó Mỹ có thể rút khỏi hiệp định sau 6 tháng.

USMCA được chính quyền Trump nhiệm kỳ đầu tiên đàm phán để thay thế Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ năm 1994. Khi hiệp định có hiệu lực năm 2020, ông Trump từng gọi đây là “hiệp định thương mại công bằng, cân bằng và có lợi nhất mà chúng ta từng ký thành luật”.

Tuy nhiên, ông Trump nhanh chóng mất niềm tin vào USMCA khi thâm hụt thương mại hàng hóa của Mỹ với Mexico gia tăng, một phần do các doanh nghiệp dịch chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc sau khi Washington áp thuế cao lên hàng hóa Trung Quốc. Ông Trump nhiều lần cho biết không muốn gia hạn USMCA, thay vào đó ủng hộ các mức thuế cao đã áp với ô tô, thép và nhôm từ Mexico và Canada.

Hiện Mỹ mới tiến hành các vòng đàm phán chính thức với Mexico, trong khi Canada chưa tham gia do còn tồn tại nhiều vướng mắc trong quan hệ thương mại song phương, từ thị trường sữa được bảo hộ chặt chẽ của Canada đến việc một số tỉnh của nước này loại rượu Mỹ khỏi kệ hàng.

Ông Greer chưa có kế hoạch đàm phán thương mại chính thức với Canada, song đã thường xuyên trao đổi với Bộ trưởng Thương mại Canada Dominic LeBlanc.

Trong khi đó, các nhà sản xuất ô tô Bắc Mỹ kêu gọi chính quyền Trump duy trì USMCA như một thỏa thuận ba bên, nhấn mạnh rằng linh kiện thường được vận chuyển nhiều lần qua biên giới phía bắc và phía nam của Mỹ trước khi được lắp ráp thành xe hoàn chỉnh.

Ông Matt Blunt, Chủ tịch Hội đồng Chính sách Ô tô Mỹ, tổ chức đại diện cho Ford, General Motors và Stellantis, kêu gọi một giải pháp nhanh chóng, bền vững, có thể mang lại sự chắc chắn cho đầu tư và tạo sân chơi bình đẳng.

Trong một tuyên bố, ông Blunt cho rằng hội nhập kinh tế Bắc Mỹ mang lại lợi thế cạnh tranh lớn cho khu vực, đồng thời cho biết các nhà sản xuất ô tô Mỹ được khích lệ bởi các cuộc đàm phán đang diễn ra giữa Mỹ, Mexico và Canada. Theo ông, các nhà sản xuất ô tô Mỹ hiện đối mặt bất lợi so với hàng nhập khẩu từ những quốc gia có hàng xuất khẩu chịu thuế suất cố định 15% và không phải tuân thủ các quy tắc xuất xứ tương đương.

Trong các cuộc đàm phán với Mexico, Mỹ yêu cầu tất cả xe sản xuất tại Bắc Mỹ phải có 50% linh kiện dành riêng cho Mỹ, mức có thể đẩy tỷ lệ linh kiện khu vực lên 82% để đủ điều kiện hưởng ưu đãi theo hiệp định, theo các nguồn tin am hiểu đàm phán. Ông Jamieson Greer cho biết xe lắp ráp tại Mexico và Canada vẫn có thể phải chịu một mức thuế nhất định. Một quan chức Mexico cho hay hai bên đã thảo luận khả năng áp thuế toàn cầu 15% đối với ô tô, nhưng dành mức thuế thấp hơn cho xe từ Mexico và Canada nếu đạt đồng thuận về các quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt hơn.

Quan chức này cũng cho biết Mexico và Mỹ về mặt bằng chung thống nhất về các vấn đề cốt lõi của USMCA, gồm tình trạng việc làm trong ngành sản xuất Mỹ tiếp tục suy giảm, tỷ lệ linh kiện Mỹ trong ô tô giảm khi linh kiện châu Á tăng lên, cũng như lo ngại về hoạt động trung chuyển hàng hóa ngày càng lớn. Theo vị quan chức trên, hai bên đã nhất trí về mục tiêu và hiện tập trung thảo luận cách thức để đạt được các mục tiêu đó.