Kinh tế AI mở dư địa 150–250 tỷ USD cho Việt Nam

Kinh tế AI mở dư địa 150–250 tỷ USD cho Việt Nam

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026, nhiều ý kiến cho rằng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành những trụ cột mới của tăng trưởng. Trong đó, điểm đáng chú ý là đề xuất chuyển dần từ tư duy “kinh tế dữ liệu” sang “kinh tế AI” – nơi trí tuệ nhân tạo không chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ, mà trở thành nền tảng sản xuất cốt lõi của nền kinh tế số.

Theo các chuyên gia, sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào lao động giá rẻ, tích lũy vốn đầu tư và xuất khẩu đã mang lại nhiều thành tựu, nhưng cũng bộc lộ giới hạn khi Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển cao hơn. Lợi thế chi phí thấp suy giảm, hiệu quả sử dụng vốn khó cải thiện mạnh, trong khi áp lực cạnh tranh ngày càng chuyển sang năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh đó, dữ liệu được xem là yếu tố sản xuất mới, còn AI là công cụ then chốt để chuyển hóa dữ liệu thành tri thức, sản phẩm, dịch vụ và năng lực cạnh tranh. Nói cách khác, nếu dữ liệu là “nguyên liệu” của nền kinh tế số, thì AI chính là “động cơ” tạo ra giá trị gia tăng mới từ nguồn nguyên liệu ấy.

Theo tham luận tại diễn đàn, kinh tế dữ liệu - AI có thể tạo đột phá cho Việt Nam qua ba cơ chế chính.

Thứ nhất, AI giúp nâng năng suất lao động trên diện rộng. Đây là lợi ích trực tiếp và rõ ràng nhất, bởi AI có thể hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu vận hành, giảm chi phí, tự động hóa quy trình và nâng hiệu quả ra quyết định. Với cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp đang chuyển đổi số, đây là yếu tố có thể tác động ngay đến biên lợi nhuận và năng lực cạnh tranh.

Thứ hai, AI mở ra các ngành kinh tế mới như “Dữ liệu như một dịch vụ” hay “AI như một dịch vụ”. Điều này cho thấy Việt Nam không chỉ có cơ hội ứng dụng AI để nâng cấp mô hình kinh doanh hiện tại, mà còn có thể hình thành các chuỗi giá trị mới xoay quanh dữ liệu, điện toán, nền tảng số và các giải pháp trí tuệ nhân tạo.

Thứ ba, AI góp phần tái cấu trúc các ngành hiện hữu như sản xuất, tài chính, y tế, logistics hay nông nghiệp theo hướng thông minh hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn. Đây là trục chuyển đổi đặc biệt quan trọng với nền kinh tế Việt Nam, nơi phần lớn tăng trưởng tương lai vẫn gắn với quá trình nâng cấp các ngành truyền thống bằng công nghệ cao.

AI-X và tham vọng đóng góp 250 tỷ USD

Một trong những đề xuất nổi bật tại diễn đàn là xây dựng Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia, gọi tắt là AI-X, như một lộ trình phát triển tổng thể để đưa Việt Nam tiến tới nền kinh tế AI. Theo cách tiếp cận này, dữ liệu là điều kiện cần, nhưng AI mới là tầng giá trị cao hơn – nơi dữ liệu được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ và sức cạnh tranh quốc gia.

Đề xuất của CMC cho biết khung AI-X gồm 8 trụ cột, 12 chương trình và 50 hành động chiến lược, với mục tiêu đóng góp từ 150 đến 250 tỷ USD cho nền kinh tế Việt Nam vào năm 2045. Nếu hiện thực hóa được, đây sẽ là một bước nhảy lớn không chỉ về quy mô kinh tế số mà còn về vị thế của Việt Nam trong bản đồ AI khu vực.

Đáng chú ý, cách tiếp cận này cho thấy AI không còn được nhìn như một lớp ứng dụng rời rạc, mà là một cấu phần nền tảng, tương tự điện năng trong nền kinh tế công nghiệp hay Internet trong nền kinh tế số. Đây là điểm thay đổi quan trọng về tư duy phát triển: từ số hóa dữ liệu sang kiến tạo mô hình tăng trưởng dựa trên AI.

Dù tiềm năng lớn, bài toán phát triển kinh tế AI của Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều nút thắt. Trước hết là vấn đề thể chế. Hiện dữ liệu vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ như một loại tài sản trong nền kinh tế. Việt Nam còn thiếu quy định cụ thể về định giá dữ liệu, quyền sở hữu, quyền sử dụng sau giao dịch cũng như cơ chế bảo vệ tài sản số của doanh nghiệp.

Điều này khiến nhiều doanh nghiệp còn dè dặt khi đầu tư sâu vào khai thác dữ liệu và ứng dụng AI. Vì vậy, đề xuất sớm hoàn thiện khung pháp lý cho dữ liệu và AI, cùng với cơ chế sandbox để thử nghiệm mô hình mới, được xem là bước đi cần thiết để chính sách theo kịp thực tiễn thị trường.

Bên cạnh thể chế, hạ tầng số cũng là điều kiện nền móng. Các ý kiến tại diễn đàn nhấn mạnh cần có cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp công nghệ lớn nghiên cứu và làm chủ công nghệ lõi; hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào cáp quang biển quốc tế, trung tâm dữ liệu quy mô lớn và hạ tầng thiết yếu phục vụ AI. Đặc biệt, nhu cầu xây dựng cơ chế điện cạnh tranh cho data center được xem là vấn đề cấp thiết nếu muốn phát triển các trung tâm tính toán lớn trong nước.

Song song đó là việc hình thành thị trường dữ liệu thông qua sàn giao dịch dữ liệu, thí điểm sàn dữ liệu quốc gia, phát triển các sàn dữ liệu chuyên ngành, cũng như mở dữ liệu công có chọn lọc qua cổng dữ liệu mở và API. Đây sẽ là nguồn “nguyên liệu” quan trọng để doanh nghiệp sáng tạo các mô hình AI có giá trị thương mại.

Doanh nghiệp sẽ đứng ở đâu trong làn sóng kinh tế AI?

Với cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực tư nhân, kinh tế AI không chỉ là một xu hướng công nghệ mà còn là cơ hội tái định vị vị thế trên thị trường. Doanh nghiệp nào sở hữu dữ liệu, làm chủ năng lực phân tích và tích hợp AI vào sản xuất - kinh doanh sẽ có lợi thế rõ rệt trong cuộc đua năng suất và đổi mới mô hình tăng trưởng.

Tuy vậy, để tận dụng được cơ hội này, doanh nghiệp không thể đi một mình. Họ cần một hệ sinh thái đồng bộ hơn từ chính sách, hạ tầng đến nguồn nhân lực. Các giải pháp được đưa ra tại diễn đàn như tăng hợp tác giữa doanh nghiệp công nghệ và trường đại học, gắn đào tạo với nhu cầu thị trường, phát huy vai trò của quỹ đổi mới sáng tạo, hệ sinh thái startup AI, đồng thời thu hút chuyên gia quốc tế và người Việt ở nước ngoài tham gia R&D trong nước là những mắt xích quan trọng.

Nếu các nút thắt này được tháo gỡ, kinh tế AI không chỉ mang lại thêm một động lực tăng trưởng mới mà còn có thể trở thành đòn bẩy để Việt Nam bứt lên trong chuỗi giá trị số toàn cầu. Khi đó, AI sẽ không còn là câu chuyện của một vài doanh nghiệp công nghệ, mà là nền tảng mới của cả nền kinh tế.