Tái định nghĩa vai trò của sân bay trong nền kinh tế trải nghiệm
Nhóm tác giả thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) nhìn nhận Sân bay Quốc tế Long Thành như hạt nhân của mô hình đô thị sân bay (aerotropolis) và đề xuất cách chuyển hóa lưu lượng hành khách thành giá trị kinh tế thông qua phát triển du lịch và hệ sinh thái dịch vụ, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh vùng Đông Nam Bộ. Trên cơ sở đó, một khung tiếp cận tích hợp giữa cấu trúc không gian đô thị sân bay và phát triển du lịch được gợi mở, với mô hình đa lớp gồm khu lõi, hành lang kết nối và các cụm vệ tinh, qua đó lý giải cách dòng hành khách có thể chuyển hóa thành dòng giá trị kinh tế.
 |
| Mô hình sân bay Quốc tế Long Thành |
Sân bay Quốc tế Long Thành như một “hạt nhân kinh tế” thay vì chỉ là công trình giao thông. Với công suất thiết kế lên đến 100 triệu hành khách mỗi năm, Long Thành không chỉ giải bài toán quá tải của Sân bay Tân Sơn Nhất, mà còn mở ra cơ hội tái cấu trúc không gian kinh tế toàn vùng Đông Nam Bộ.
Tuy nhiên, bài toán đặt ra không nằm ở quy mô, mà ở hiệu quả khai thác giá trị. Khi biên lợi nhuận từ hoạt động hàng không ngày càng thu hẹp, các nguồn thu phi hàng không – từ bán lẻ, dịch vụ, du lịch – trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh.
Với suất đầu tư lớn cũng kéo theo áp lực hoàn vốn cao, trong khi doanh thu từ hoạt động hàng không thuần túy có biên lợi nhuận hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm các nguồn giá trị gia tăng từ hệ sinh thái xung quanh sân bay, trong đó du lịch và dịch vụ phi hàng không giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Mô hình của các đô thị sân bay trong khu vực
Tại châu Á, các sân bay ngày càng phát triển theo hướng trở thành trung tâm của hệ sinh thái kinh tế đa chức năng. Khung lý thuyết airport city (khu vực phát triển trực tiếp quanh sân bay) và aerotropolis (đô thị sân bay mở rộng) giúp lý giải xu hướng này, trong đó các hoạt động thương mại, dịch vụ và du lịch được tổ chức xoay quanh khả năng kết nối toàn cầu của hàng không.
Các mô hình điển hình như Incheon, Changi hay Hồng Kông cho thấy thành công không chỉ nằm ở lưu lượng hành khách, mà ở khả năng chuyển hóa hành khách thành người tiêu dùng và du khách. Việc tích hợp mua sắm, giải trí, hội nghị và du lịch quá cảnh đã giúp kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu tại chỗ.
 |
| Sân bay Quốc tế Long Thành đang vào giai đoạn hoàn thành . (ảnh Báo Thanh Niên) |
Các nghiên cứu và báo cáo ngành cũng cho thấy doanh thu phi hàng không tại các sân bay hàng đầu có thể chiếm khoảng 35–50% tổng doanh thu. Đáng chú ý, hành khách quá cảnh thường có mức chi tiêu cao hơn so với hành khách thông thường, nhờ nhu cầu trải nghiệm trong thời gian chờ. Điều này cho thấy việc thiết kế không gian, dịch vụ và trải nghiệm đóng vai trò quyết định trong việc chuyển hóa lưu lượng hành khách thành giá trị kinh tế.
Định hướng phát triển du lịch gắn liền với đô thị sân bay Long Thành
Do đó, nhóm nghiên cứu đề xuất: Nên định hướng phát triển du lịch gắn với đô thị sân bay Long Thành có thể tổ chức theo cấu trúc đa tầng, gồm khu lõi, hành lang kết nối, cụm vệ tinh và vùng ảnh hưởng mở rộng.
Trong bán kính 5–10 km, khu Airport City đóng vai trò cửa ngõ quốc tế với khả năng kết nối nhanh. Đây là nơi tập trung các hoạt động du lịch gắn trực tiếp với hành khách hàng không như trung tâm MICE, khách sạn sân bay, mua sắm miễn thuế, giải trí và kinh tế ban đêm. Không gian này cần được thiết kế như một điểm đến, tương tự mô hình Jewel tại Changi, nơi sân bay trở thành trung tâm trải nghiệm. Bên trong nhà ga, có thể phát triển các dịch vụ cho khách quá cảnh như phòng nghỉ ngắn hạn, spa, phòng họp và không gian triển lãm, qua đó biến thời gian chờ thành trải nghiệm.
Ở bán kính khoảng 30 km (mở rộng đến 50 km khi hạ tầng hoàn thiện), các hành lang kết nối Long Thành với TP.HCM, Biên Hòa và Vũng Tàu trở thành không gian phát triển các trung tâm hội nghị, thương mại và dịch vụ quốc tế. Đây là nền tảng cho du lịch công vụ ngắn ngày, cho phép khách quốc tế làm việc và quay lại trong ngày, đồng thời có thể tích hợp khu thương mại tự do (FTZ) và các điểm dừng chân trải nghiệm.
Ở cấp độ tiếp theo, các đô thị vệ tinh như Biên Hòa, Nhơn Trạch và Phú Mỹ có thể hình thành các cụm chuyên đề như du lịch y tế, giáo dục quốc tế, nghỉ dưỡng cao cấp và thể thao. Những mô hình này hướng đến nhóm khách chuyên gia, doanh nhân và khách có khả năng chi trả cao.
Ở quy mô rộng hơn, vùng aerotropolis với hạt nhân Long Thành sẽ đóng vai trò cửa ngõ phân phối khách du lịch cho toàn vùng Đông Nam Bộ, kết nối các tuyến du lịch biển, sinh thái và văn hóa.
Liên kết mô hình phát triển du lịch
Bên cạnh các loại hình truyền thống, phát triển du lịch gắn với đô thị sân bay cần tích hợp các mô hình mới để tối đa hóa giá trị từ dòng khách hàng không.
Trước hết, hạ tầng cần được tiếp cận như một không gian dịch vụ và trải nghiệm, không chỉ là kết nối. Thứ hai, cần khai thác “kinh tế dừng chân” thông qua các sản phẩm du lịch ngắn ngày, phù hợp với quy mô lớn hành khách quá cảnh. Thứ ba, hệ sinh thái du lịch số đóng vai trò quan trọng, cho phép cá nhân hóa hành trình dựa trên dữ liệu chuyến bay, thời gian quá cảnh và nhu cầu khách.
 |
| Nhiều mô hình đô thị sân bay được quy hoạch để đón đầu sự phát triển của sân bay Quốc tế Long Thành |
Trên thực tế, các đô thị sân bay thành công thường tích hợp nhiều mô hình như du lịch quá cảnh, MICE, y tế, công vụ trong ngày, đào tạo quốc tế và mua sắm – giải trí quy mô lớn. Các khu thương mại tự do gắn với sân bay cũng góp phần hình thành các điểm đến tiêu dùng và trải nghiệm.
Bên cạnh đó, việc kết nối sân bay với tài nguyên tự nhiên và văn hóa địa phương là yếu tố quan trọng để gia tăng giá trị điểm đến. Từ Long Thành, các tuyến du lịch hậu hội nghị có thể mở rộng đến hồ Trị An, Vườn quốc gia Cát Tiên và các không gian văn hóa bản địa.
Để nâng cao hiệu quả khai thác, cần đẩy mạnh phát triển dịch vụ phi hàng không, đặc biệt là mô hình FTZ gắn với Airport City, kết hợp mua sắm miễn thuế, bán lẻ, giải trí và triển lãm. Đồng thời, các hành lang kết nối cần được phát triển thành “hành lang trải nghiệm” với các điểm dừng chân, ẩm thực và du lịch sinh thái – nông nghiệp.
Cơ chế thu hút nguồn vốn đầu tư
Để hiện thực hóa các định hướng này, cần đa dạng hóa nguồn lực tài chính. Nguồn vốn nhà nước nên đóng vai trò “vốn mồi” cho hạ tầng khung, trong khi mô hình PPP được đẩy mạnh để phát triển dịch vụ và các tổ hợp đa chức năng.
Song song đó, các cơ chế đặc thù như ưu đãi thuế, cải cách thị thực và hệ thống hải quan thông minh (CIQS) sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc phát triển mô hình đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) dọc các tuyến kết nối cũng cho phép khai thác giá trị đất đai, tạo nguồn lực tái đầu tư cho hạ tầng.
Sân bay Quốc tế Long Thành không chỉ là hạ tầng giao thông mà còn là hạt nhân của một cực tăng trưởng mới trong cấu trúc kinh tế vùng. Để hiện thực hóa vai trò này, cần chuyển từ tư duy đơn ngành sang cách tiếp cận tích hợp giữa hàng không, đô thị và du lịch.
Do đó sân bay Long Thành cần cơ chế chính sách đặc thù (đặc biệt là FTZ), hạ tầng kết nối đa phương thức với vai trò chủ đạo của giao thông công cộng, quy hoạch theo mô hình “thành phố 15 phút”, và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Nếu được triển khai đồng bộ, Long Thành có thể trở thành không chỉ là cửa ngõ hàng không, mà còn là trung tâm trung chuyển và trải nghiệm quy mô khu vực, đóng góp dài hạn cho tăng trưởng bền vững của Đông Nam Bộ.
