Đào tạo nhân lực công nghệ chiến lược phải đo bằng đầu ra

Một lượng lớn sinh viên bước vào các ngành STEM đang tạo thêm nguồn nhân lực cho nền kinh tế công nghệ. Nhưng với những lĩnh vực thay đổi từng ngày như AI, bán dẫn, an ninh mạng hay công nghệ lượng tử, số người được đào tạo mới chỉ là điểm khởi đầu.

Điều quan trọng hơn là sau quá trình đào tạo, người học có thể giải quyết bài toán mới, tham gia nghiên cứu, tạo ra tài sản trí tuệ và phát triển sản phẩm có khả năng ứng dụng đến đâu.

Từ tăng số lượng đến nâng chất lượng

Sau một năm triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW, quy mô đào tạo nhân lực STEM và công nghệ chiến lược đã có bước tăng đáng kể.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì làm việc với các cơ quan liên quan về đánh giá kết quả 1 năm triển khai thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. (Ảnh: https://nhandan.vn).

Cả nước hiện có 771.475 người học thuộc các lĩnh vực STEM, chiếm khoảng 29% quy mô giáo dục đại học. Trong đó, 475.833 người học chính quy thuộc 15 nhóm ngành theo Nghị định 179/2026/NĐ-CP. Mục tiêu đến năm 2030 là nâng tỷ lệ người học STEM lên 35%.

Riêng năm 2026, tỷ lệ sinh viên đại học nhập học các ngành STEM tăng 33,6%; khoảng 110.000 sinh viên theo học các ngành kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Cùng với đó, 90 chương trình kỹ sư tài năng, thạc sĩ STEM được triển khai tại 23 cơ sở giáo dục đại học. Chính phủ cũng đã phê duyệt đề án cấp 1.500 học bổng toàn phần đào tạo nhân lực công nghệ chiến lược tại các trường đại học hàng đầu thế giới.

Những con số này cho thấy quy mô đang được mở rộng. Tuy nhiên, kết luận sau một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW cũng chỉ ra rằng chuyển biến về chất lượng giáo dục, người học và nguồn nhân lực chưa thật sự rõ nét. Khoảng cách giữa số lượng được đào tạo và năng lực đầu ra vì thế trở thành bài toán của giai đoạn tiếp theo.

Không chỉ học để có bằng

Nhân lực công nghệ chiến lược không thể chỉ được đánh giá bằng số tín chỉ hoàn thành hay số người tốt nghiệp.

Với AI, bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ lượng tử, UAV và những lĩnh vực mới, yêu cầu nhân lực thay đổi nhanh hơn tốc độ hình thành các vị trí việc làm truyền thống. Người học cần được rèn khả năng tiếp cận vấn đề mới, xây dựng phương án, tổ chức nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển giải pháp trong môi trường thực tế.

GS, TSKH Nguyễn Đình Đức - nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng cần kết nối chặt chẽ hơn giữa dự báo nhu cầu nhân lực, tuyển sinh, đào tạo, nghiên cứu, doanh nghiệp và việc làm.

Theo hướng này, hiệu quả giáo dục đại học không chỉ nằm ở số lượng người học mà còn phải thể hiện qua chất lượng nhân lực, việc làm, năng suất nghiên cứu, sáng chế và công nghệ được doanh nghiệp sử dụng.

Điều đó cũng đặt lại vai trò của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần tham gia từ lúc xác định nhu cầu, xây dựng bài toán, cung cấp chuyên gia đến tổ chức thực hành và đánh giá năng lực. Khi doanh nghiệp chỉ xuất hiện ở khâu thực tập hoặc tuyển dụng, chương trình đào tạo khó nhận được phản hồi đủ sớm từ thực tiễn.

Khi trường học trở thành nơi thử nghiệm công nghệ

Một hướng đang được triển khai là đưa đào tạo, nghiên cứu và nhu cầu doanh nghiệp vào cùng một hệ sinh thái.

Tập đoàn FPT hướng mục tiêu làm chủ công nghệ lõi, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao vì chủ quyền công nghệ quốc gia - (Ảnh: https://vjst.vn).

FPT, Trường Đại học FPT và Viện Quantum AI & Cyber Security vừa ký biên bản ghi nhớ hợp tác chiến lược về phát triển nhân lực, nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng công nghệ chiến lược, với định hướng hợp tác đến năm 2041.

Ba bên đặt mục tiêu đào tạo tối thiểu 30.000 nhân lực công nghệ chiến lược, hình thành ít nhất 100 tiến sĩ, tạo 1.500 công trình khoa học và tài sản trí tuệ, trong đó có tối thiểu 300 bằng sáng chế hoặc tài sản trí tuệ có khả năng ứng dụng; phát triển ít nhất 150 sản phẩm được thương mại hóa và 3 sản phẩm có thị trường quốc tế.

Ở một số trường đại học khác, mô hình “học kỳ doanh nghiệp”, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, trải nghiệm tại doanh nghiệp và startup công nghệ cũng đang được mở rộng. Điểm chung là người học được tiếp xúc sớm hơn với bài toán thật thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức trong lớp.

Đầu ra mới là thước đo

Khi công nghệ thay đổi nhanh, mục tiêu đào tạo không thể dừng ở việc có thêm bao nhiêu sinh viên STEM.

Một kỹ sư làm chủ công nghệ phải có khả năng biến kiến thức thành nghiên cứu, nghiên cứu thành nguyên mẫu, nguyên mẫu thành sản phẩm và sản phẩm thành giá trị thực tế.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng nền tảng quản trị đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chiến lược quốc gia, theo dõi quá trình học tập, việc làm và mức độ đáp ứng nhu cầu nhân lực của các lĩnh vực khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược.

Đây có thể là bước chuyển quan trọng: không chỉ đếm số người được đào tạo, mà phải nhìn thấy họ tạo ra giá trị gì sau đào tạo.

Với nhân lực công nghệ chiến lược, năng lực làm chủ công nghệ cuối cùng phải được chứng minh bằng những kết quả có thể kiểm chứng: một công trình chất lượng, một tài sản trí tuệ, một nguyên mẫu, một sản phẩm được ứng dụng hoặc một công nghệ có khả năng bước ra thị trường.