Cơ chế đặc thù: Không phải mọi vi phạm kinh tế đều được miễn truy cứu

Nghị quyết 37/2026/QH16 đã có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 và được thực hiện trong 3 năm. Quyết định 1916/QĐ-TTg ngày 2/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ đang đưa các chính sách này vào giai đoạn triển khai cụ thể, với hàng loạt nhiệm vụ từ xây dựng hướng dẫn, rà soát vụ việc đến giám sát việc khắc phục hậu quả.

Điểm đáng chú ý là cơ chế đặc thù không được thiết kế như một ngoại lệ chung cho mọi vi phạm trong hoạt động kinh tế. Nghị quyết đặt ra các điều kiện và nguyên tắc cụ thể để phân định giữa rủi ro trong hoạt động vì lợi ích chung với hành vi tham nhũng, vụ lợi hoặc lợi dụng chính sách.

Không phải mọi vi phạm kinh tế đều được áp dụng cơ chế đặc thù

Theo Nghị quyết 37/2026/QH16, cơ chế này áp dụng đối với các hành vi vi phạm pháp luật về hình sự và xử lý kỷ luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng vì lợi ích chung.

Nghị quyết đã kịp thời thể chế hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng, ban hành chính sách đặc thù nhằm khuyến khích, bảo vệ cán bộ, công chức, viên chức và chủ thể năng động, sáng tạo, "dám nghĩ, dám làm" vì lợi ích chung; xử lý nghiêm tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, không hình sự hóa các quan hệ kinh tế - Ảnh minh họa.

Quốc hội đồng thời yêu cầu tuân thủ Hiến pháp, bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ; đồng thời xem xét khách quan vai trò, động cơ, mục đích, bối cảnh, hậu quả và kết quả khắc phục thiệt hại của người vi phạm.

Một nguyên tắc khác là phân định giữa trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự và trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân; ưu tiên các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính, trong khi xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng.

Đáng chú ý, Điều 5 Nghị quyết 37 quy định cơ quan tiến hành tố tụng không truy cứu trách nhiệm hình sự khi đồng thời đáp ứng 5 điều kiện.

Thứ nhất, không tham nhũng. Thứ hai, vì lợi ích chung. Thứ ba, hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước.

Ngoài ra, vụ việc phải không có khiếu nại, tố cáo hoặc khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm; không gây thất thoát, lãng phí tài sản hoặc nếu có thì đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại.

Doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý điều kiện khắc phục hậu quả

Quy định này đặt vấn đề khắc phục hậu quả vào vị trí quan trọng trong quá trình xem xét cơ chế đặc thù.

Nghị quyết xác định khắc phục hậu quả thiệt hại là việc tổ chức, cá nhân vi phạm và tổ chức, cá nhân có lợi ích trực tiếp từ hành vi vi phạm thực hiện bồi thường, khắc phục nhằm bảo đảm lợi ích của Nhà nước và các bên liên quan, đồng thời hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà đầu tư và người dân trong lợi ích tổng thể của quốc gia.

Với những hoạt động đang thực hiện và chưa thể khắc phục ngay hậu quả vì nguyên nhân khách quan, Nghị quyết còn đặt ra cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự trong những trường hợp đáp ứng điều kiện. Trong đó, hoạt động phải có khả năng tiếp tục, có phương án và điều kiện khả thi để khắc phục hậu quả, đồng thời tổ chức, cá nhân liên quan phải có cam kết khắc phục.

Việc thực hiện cam kết không phải thủ tục mang tính hình thức. Cơ quan tiến hành tố tụng phối hợp với cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiểm tra, giám sát và đánh giá tiến độ. Nếu không khắc phục hoặc không thực hiện đúng tiến độ, phương án đã cam kết mà không có lý do chính đáng, quyết định tạm đình chỉ có thể bị hủy để tiếp tục thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.

Có cơ chế riêng cho rủi ro trong đổi mới sáng tạo

Một nội dung đáng chú ý khác nằm ở lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa thì được loại trừ trách nhiệm hình sự.

Nghị quyết cũng xử lý trường hợp thực tiễn phát sinh trong khi pháp luật chưa có quy trình điều chỉnh hoặc còn mâu thuẫn, chồng chéo. Nếu người thực hiện nhiệm vụ có cách làm đột phá để giải quyết điểm nghẽn, xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tiễn và đáp ứng các điều kiện về không tham nhũng, vì lợi ích chung, hoạt động đã hoàn thành và mang lại hiệu quả theo quy định thì được xem xét loại trừ trách nhiệm hình sự.

Đây là nhóm quy định có ý nghĩa trực tiếp với hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ, nơi rủi ro có thể phát sinh trong quá trình đưa giải pháp mới vào thực tế.

Các Bộ, ngành bắt đầu vào việc

Để các quy định không dừng ở chính sách, Quyết định 1916/QĐ-TTg yêu cầu triển khai đồng thời nhiều nhóm nhiệm vụ.

Bộ Công an được giao chủ trì xây dựng, ban hành Thông tư liên tịch của các cơ quan liên ngành tư pháp Trung ương hướng dẫn cơ chế đặc thù về hình sự, tố tụng hình sự và thi hành án hình sự. Bộ Nội vụ chủ trì rà soát, sửa đổi, bổ sung quy định về xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức vi phạm nhưng vì lợi ích chung. Bộ Công an và Bộ Quốc phòng thực hiện nhiệm vụ hướng dẫn đối với người thuộc lực lượng vũ trang.

Kế hoạch cũng yêu cầu rà soát, xử lý các vụ việc, vụ án thuộc phạm vi Nghị quyết; giám sát việc thực hiện cam kết khắc phục hậu quả; đồng thời xây dựng cơ chế phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, trục lợi hoặc bao che vi phạm.

Như vậy, bước triển khai mới không chỉ nhằm tạo hành lang cho những trường hợp vi phạm phát sinh từ hoạt động vì lợi ích chung. Một “hàng rào” kiểm soát cũng được đặt song song, trong đó tham nhũng, trục lợi và lợi dụng chính sách không thuộc phạm vi được bảo vệ. Đây là cơ sở để cơ chế đặc thù được thực hiện theo hướng tháo gỡ điểm nghẽn nhưng vẫn giữ yêu cầu kiểm soát trách nhiệm trong quản lý kinh tế và đổi mới sáng tạo.