Chính sách chỉ thành công khi chi phí người dân bỏ ra xứng đáng với lợi ích xã hội

Camera hành trình không còn xa lạ với nhiều chủ ô tô. Những đoạn video ghi lại va chạm đã nhiều lần trở thành bằng chứng quan trọng giúp làm rõ trách nhiệm của các bên, hỗ trợ điều tra tai nạn và bảo vệ người chấp hành đúng quy định.

Camera hành trình xe máy là thiết bị ghi và lưu trữ hình ảnh, âm thanh trên chặng đường di chuyển của xe. Ngoài camera cho xe máy, trên thị trường còn có các loại camera hành trình khác như: camera ô tô, camera xe tải...

Chính vì những lợi ích đó, trong quá trình góp ý dự thảo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ trước đây từng xuất hiện đề xuất nghiên cứu yêu cầu một số phương tiện phải trang bị thiết bị giám sát hành trình và ghi nhận hình ảnh. Đề xuất này ngay lập tức thu hút nhiều ý kiến trái chiều, đặc biệt khi đặt trong bối cảnh Việt Nam hiện có hơn 70 triệu xe máy đang lưu hành.

Điều đáng chú ý là đến nay chưa có quy định bắt buộc xe máy cá nhân phải lắp camera hành trình. Tuy nhiên, cuộc tranh luận lại đặt ra một vấn đề lớn hơn nhiều so với câu chuyện của một thiết bị ghi hình.

Đó là chi phí tuân thủ chính sách.

Trong quản trị công, chi phí tuân thủ không chỉ là số tiền người dân phải bỏ ra để mua thiết bị. Đó còn là chi phí lắp đặt, bảo trì, thay thế, thời gian thực hiện, cũng như nguồn lực Nhà nước phải đầu tư để quản lý, lưu trữ và khai thác dữ liệu.

Nếu áp dụng với quy mô hàng chục triệu xe máy, tổng chi phí xã hội sẽ là con số rất lớn. Chỉ riêng kinh phí trang bị thiết bị cũng có thể lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng, chưa kể chi phí vận hành trong nhiều năm sau đó.

Đây cũng là lý do nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị cần cân nhắc kỹ tính khả thi của quy định.

Đại biểu Quốc hội Đặng Bích Ngọc (Đoàn Hòa Bình) cho rằng việc yêu cầu tất cả mô tô, xe máy phải lắp camera hành trình là phạm vi quá rộng và khó triển khai trên thực tế. Theo bà, quy định này có thể tạo thêm gánh nặng cho người dân, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa và những hộ có điều kiện kinh tế còn khó khăn. Nếu áp dụng, trước mắt nên ưu tiên đối với nhóm phương tiện kinh doanh vận tải thay vì triển khai đại trà.

Không chỉ đặt vấn đề về chi phí, nhiều chuyên gia còn băn khoăn về năng lực xử lý dữ liệu.

Ông Nguyễn Văn Quyền - Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam.

Ông Nguyễn Văn Quyền - Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam, cho biết hiện chưa ghi nhận quốc gia nào bắt buộc toàn bộ xe máy phải lắp camera hành trình. Theo ông, ngay cả với khoảng một triệu ô tô kinh doanh vận tải đang lắp camera theo quy định hiện hành, việc kết nối, truyền dẫn và khai thác dữ liệu vẫn còn những bất cập như đường truyền gián đoạn hoặc chậm xử lý thông tin. Nếu mở rộng lên hàng chục triệu xe máy, hệ thống hạ tầng dữ liệu sẽ phải đối mặt với áp lực lớn hơn rất nhiều.

Ở chiều ngược lại, lợi ích của camera hành trình cũng không thể phủ nhận.

Thiết bị này có thể giúp làm rõ nguyên nhân tai nạn, hạn chế tranh cãi sau va chạm, hỗ trợ cơ quan chức năng điều tra, đồng thời góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của người tham gia giao thông.

Vấn đề là liệu những lợi ích đó có đủ lớn để bù đắp toàn bộ chi phí mà xã hội phải bỏ ra hay không. Đây mới là câu hỏi cốt lõi mà bất kỳ chính sách công nào cũng cần trả lời.

Bên cạnh bài toán kinh tế còn là câu chuyện về quyền riêng tư. Nếu dữ liệu hình ảnh được thu thập trên diện rộng, cơ chế quản lý, lưu trữ, khai thác và bảo vệ dữ liệu sẽ phải được quy định minh bạch nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia khi xây dựng chính sách giao thông đều phải cân bằng giữa ba yếu tố: nâng cao an toàn, giảm chi phí tuân thủ và bảo vệ quyền riêng tư. Thiếu một trong ba yếu tố này, chính sách rất khó tạo được sự đồng thuận trong xã hội.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt trong quá trình xây dựng chính sách mà Chính phủ nhiều lần nhấn mạnh: các quy định mới phải bảo đảm tính khả thi, giảm chi phí tuân thủ, không tạo thêm gánh nặng không cần thiết cho người dân và doanh nghiệp.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện camera hành trình không chỉ là chuyện có nên lắp hay không. Nó là ví dụ điển hình cho cách đánh giá một chính sách công trong xã hội hiện đại.

Một quy định tốt không phải là quy định quản lý được nhiều hơn, mà là quy định tạo ra lợi ích lớn hơn chi phí xã hội phải bỏ ra. Khi người dân nhìn thấy giá trị thực sự của chính sách, việc tuân thủ sẽ trở thành sự đồng thuận thay vì nghĩa vụ bắt buộc.