Chiều cao người Việt: Khi khoảng cách với thế giới không chỉ được tính bằng centimet
Chiều cao người Việt đã cải thiện qua nhiều thế hệ nhưng vẫn thuộc nhóm thấp của thế giới, phản ánh những câu chuyện dài về dinh dưỡng và chất lượng sống.
 |
| 5 thói quen hàng ngày làm tăng nguy cơ ung thư đường tiêu hóa |
Những thói quen gây ung thư đường tiêu hóa thường không tạo ra triệu chứng nào trong nhiều năm – đó là lý do chúng dễ bị bỏ qua. Tổng quan công bố năm 2025 trên American Journal of Clinical Nutrition cho thấy mô hình ăn uống và lối sống có liên quan chặt chẽ đến nguy cơ ung thư đại trực tràng theo cả hai chiều: lành mạnh thì nguy cơ giảm, kém lành mạnh thì nguy cơ tăng theo thời gian tích lũy. Ung thư đường tiêu hóa không đến trong một ngày – và cũng không phải số phận không thể thay đổi.
Niêm mạc đường tiêu hóa – lớp tế bào lót bên trong dạ dày, ruột non và đại tràng – là hàng rào đầu tiên tiếp xúc với mọi thứ đưa vào cơ thể mỗi ngày. Mỗi lần bị kích thích bởi chất có hại, lớp niêm mạc này phải tự phục hồi. Hình dung nó như lớp sơn bên trong ống dẫn nước: cọ xát ít thì tự hàn được, nhưng cọ xát liên tục trong nhiều năm thì lớp sơn bong dần, ống dẫn hỏng từ bên trong mà không ai nhìn thấy từ ngoài. Quá trình phục hồi lặp đi lặp lại quá nhiều lần làm tăng nguy cơ sao chép sai ADN (vật chất di truyền chứa trong nhân tế bào, giữ vai trò điều phối mọi hoạt động của tế bào) – đây là nền tảng sinh học của ung thư. Điều quan trọng là tổn thương này tích lũy âm thầm, không báo trước, và phần lớn đến từ những thói quen tưởng như vô hại được lặp lại đủ lâu.
Không phải một thói quen xấu đơn lẻ mà chính tổ hợp nhiều thói quen nhỏ cộng hưởng với nhau mới tạo ra nguy cơ thật sự. Dưới đây là 5 thói quen có bằng chứng khoa học rõ ràng nhất.
Thứ nhất là ăn nhiều thịt chế biến sẵn và thịt đỏ. Thịt chế biến sẵn như xúc xích, lạp xưởng, giăm bông, thịt nguội chứa nitrite bảo quản – khi vào cơ thể, hợp chất này chuyển hóa thành nitrosamine (chất có khả năng gây tổn thương trực tiếp ADN tế bào niêm mạc). Thịt đỏ nấu ở nhiệt độ cao, đặc biệt khi nướng cháy, tạo ra amin dị vòng (nhóm hóa chất liên quan đến ung thư trong nhiều nghiên cứu độc lập). Hiệp hội Nghiên cứu Ung thư Quốc tế AICR xếp thịt chế biến sẵn vào nhóm chất gây ung thư nhóm 1 với bằng chứng đủ mạnh để khuyến cáo hạn chế rõ ràng. Nguy cơ tăng theo lượng tiêu thụ tích lũy, không phải từ một bữa ăn đơn lẻ. Khuyến nghị thực tế là giảm dần tần suất thịt chế biến sẵn trong tuần và hạn chế các món nướng cháy thường xuyên.
Thứ hai là uống rượu bia thường xuyên. Ethanol trong rượu sau khi vào cơ thể chuyển hóa thành acetaldehyde (chất có khả năng gây tổn thương trực tiếp ADN tế bào niêm mạc). Rượu còn làm giảm khả năng hấp thu folate (vitamin B9 – vi chất có vai trò bảo vệ niêm mạc ruột và kiểm soát quá trình sao chép ADN). Nhiều người vẫn nghĩ uống ít thì không sao – nhưng các chuyên gia ung thư ghi nhận nguy cơ vẫn tăng dần theo mức độ và thời gian sử dụng, không có ngưỡng hoàn toàn vô hại. Nếu chưa bỏ được ngay, có thể bắt đầu bằng cách giảm số lần uống trong tuần và tránh uống khi bụng đói để hạn chế tốc độ hấp thu acetaldehyde vào niêm mạc dạ dày.
Thứ ba là ăn ít chất xơ và ít rau. Chất xơ đóng vai trò như lớp đệm nước và chổi quét cho đường ruột – giúp đẩy nhanh chất thải ra ngoài, giảm thời gian tiếp xúc giữa các chất độc hại và niêm mạc đại tràng, đồng thời nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột có lợi. Thiếu chất xơ kéo dài khiến hệ vi sinh mất cân bằng, chất thải lưu lại lâu hơn và nồng độ các chất kích thích trong lòng ruột tăng lên. Trong thực tế, chỉ cần tăng thêm rau xanh, trái cây tươi và ngũ cốc nguyên hạt vào bữa ăn hằng ngày cũng đã giúp đường ruột hoạt động ổn định hơn rõ rệt.
Thứ tư là ít vận động và để cơ thể thừa cân. Mô mỡ thừa, đặc biệt mỡ nội tạng, tiết ra các cytokine (chất trung gian gây viêm – tín hiệu sinh học kích hoạt phản ứng viêm trong cơ thể). Viêm mạn tính kéo dài tạo môi trường thuận lợi cho tế bào đột biến tồn tại và phát triển. Ít vận động còn làm chậm nhu động ruột (co bóp tự nhiên của ruột để đẩy thức ăn di chuyển), kéo dài thời gian tiếp xúc giữa chất thải và niêm mạc đại tràng – hiệu ứng tương tự thiếu chất xơ nhưng đến từ một cơ chế khác. Đi bộ nhanh, vận động đều đặn và kiểm soát vòng bụng là những thay đổi nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn với đường tiêu hóa về lâu dài.
Thứ năm là hút thuốc lá. Thuốc lá không chỉ gây ung thư phổi. Khói thuốc chứa hàng trăm hợp chất gây độc tế bào – một phần được nuốt xuống và tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc thực quản và dạ dày. Các nghiên cứu gần đây tiếp tục ghi nhận thuốc lá là một trong những yếu tố liên quan mạnh nhất đến nguy cơ ung thư thực quản và nhiều bệnh lý tiêu hóa khác. Khói thuốc còn làm suy giảm khả năng tự sửa chữa ADN của tế bào niêm mạc, khiến tổn thương tích lũy nhanh hơn. Bỏ thuốc lá là thay đổi có tác động lớn nhất và rõ ràng nhất theo bằng chứng hiện có – và tác động tích cực bắt đầu xuất hiện chỉ sau thời gian ngắn.
Thay đổi từng thói quen một là đủ để giảm đáng kể rủi ro tích lũy – nhưng thay đổi lối sống và tầm soát chủ động là hai việc cần làm song song, không thay thế nhau. Với người trên 45 tuổi hoặc có người thân trực hệ từng mắc ung thư đại trực tràng hay dạ dày, nội soi đại tràng định kỳ hiện vẫn là phương pháp phát hiện sớm hiệu quả nhất theo khuyến cáo của các tổ chức ung thư quốc tế. Phần lớn các trường hợp ung thư đại trực tràng phát hiện ở giai đoạn sớm có tiên lượng rất tốt – đây là lý do tầm soát quan trọng hơn chờ triệu chứng xuất hiện. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như thay đổi thói quen đại tiện kéo dài, đau bụng âm ỉ không rõ nguyên nhân hoặc phân có máu, cần gặp bác sĩ để được đánh giá sớm thay vì tự theo dõi thêm ở nhà.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn.
