 |
| Càng lớn tuổi càng hay quên - các chuyên gia giải thích điều này thế nào? |
Hiện tượng càng lớn tuổi càng hay quên không còn là chuyện của riêng người cao tuổi. Ngày càng nhiều người trong độ tuổi 40 đến 55 ghi nhận tình trạng quên tên người vừa gặp, quên để đồ ở đâu, hoặc vào phòng rồi đứng ngẩn vì không nhớ mình vào để làm gì. Câu hỏi thật sự không phải là "có bị quên không' mà là: đây là lão hóa tự nhiên, hay não đang phát đi tín hiệu cần chú ý?
Nhiều người hình dung não già đi như cục pin cạn dần – tế bào thần kinh cứ thế chết bớt theo năm tháng. Nhưng cơ chế thực tế phức tạp hơn, và quan trọng hơn, có thể tác động được.
Nghiên cứu năm 2025 trên Nature Communications cho thấy suy giảm trí nhớ theo tuổi gắn với sự suy yếu của năng lực ghi nhớ ở cấp mạng lưới não, liên quan đến nhiều chỉ dấu như hoạt động não khi nghỉ, độ toàn vẹn của chất trắng và hiệu năng nhận thức tổng thể. Hình dung não bộ như một hệ thống đường giao thông nội đô – không phải con đường nào biến mất, mà ngày càng nhiều đoạn xuống cấp, tắc nghẽn, khiến tín hiệu phải đi vòng, mất thêm thời gian, dễ sai lạc hơn.
Trong mạng lưới đó, vùng hồi hải mã (hippocampus – nơi xử lý và lưu trữ ký ức ngắn hạn) là cấu trúc chịu tác động sớm nhất và nặng nề nhất. Tổng phân tích năm 2025 trên PubMed cho thấy mối liên hệ giữa teo não và suy giảm trí nhớ theo tuổi biểu hiện mạnh nhất ở vùng hồi hải mã, đồng thời lan rộng sang nhiều vùng vỏ não và dưới vỏ khác. Đây cũng là lý do người lớn tuổi thường quên chuyện sáng nay nhưng lại nhớ vanh vách chuyện ba mươi năm trước – ký ức dài hạn được lưu trữ ở vùng não khác, bền vững hơn nhiều.
Bên cạnh đó, hai yếu tố ít được nhắc đến nhưng âm thầm thúc đẩy quá trình này là viêm mạn tính cấp độ thấp (chronic low-grade inflammation – phản ứng viêm kéo dài không có triệu chứng rõ ràng) và tổn thương do gốc tự do tích lũy theo năm. Không gây đau, không gây sốt – nhưng bào mòn mạng lưới thần kinh lặng lẽ theo từng năm.
Điều đáng chú ý là Harvard Health (2025) đề cập đến khái niệm cognitive reserve (dự trữ nhận thức – khả năng não bù đắp tổn thương nhờ được kích thích và rèn luyện liên tục). Hai người cùng tuổi, cùng mức độ biến đổi não trên hình ảnh học, nhưng một người vẫn hoạt động bình thường trong khi người kia đã có triệu chứng rõ. Sự khác biệt đó đến từ đâu?
Không phải mọi trường hợp hay quên đều đến từ lão hóa thuần túy. Có những nguyên nhân hoàn toàn điều trị được đang bị bỏ sót hàng ngày – và điều đó đáng để suy nghĩ nghiêm túc.
Thiếu vitamin B12 là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất nhưng ít được nghĩ đến đầu tiên. B12 đóng vai trò thiết yếu trong duy trì myelin (lớp bao bọc dây thần kinh – giúp tín hiệu truyền nhanh và chính xác). Khi thiếu hụt, myelin xuống cấp dần, kéo theo suy giảm trí nhớ, khó tập trung, thậm chí trầm cảm. Nhóm nguy cơ cao gồm người lớn tuổi (do khả năng hấp thụ B12 giảm theo tuổi), người ăn chay trường, và người đang dùng metformin (thuốc điều trị đái tháo đường type 2) kéo dài. Nhiều người bỏ tiền mua thực phẩm bổ não đắt tiền trong khi nguyên nhân thực sự là thiếu một loại vitamin có thể phát hiện bằng xét nghiệm máu cơ bản.
Chất lượng giấc ngủ là yếu tố thứ hai – và thường bị đánh giá thấp hơn số giờ ngủ. Trong giấc ngủ sâu, não kích hoạt hệ glymphatic (hệ thống thanh thải não – hoạt động chủ yếu ban đêm để loại bỏ các protein độc hại tích lũy trong ngày, trong đó có amyloid beta có liên quan đến bệnh Alzheimer). Ngủ không sâu, dù đủ giờ, vẫn khiến hệ thống này hoạt động kém hiệu quả. Các nghiên cứu dài hạn cho thấy thiếu ngủ kéo dài có liên quan rõ ràng đến suy giảm trí nhớ và nhận thức – trong đó nhóm ngủ 6 tiếng hoặc ít hơn mỗi đêm ghi nhận nguy cơ sa sút trí tuệ tăng đáng kể về lâu dài. Vậy nếu ngủ đủ 7 tiếng nhưng không sâu thì sao? Thực ra ngủ đúng giờ, đúng chu kỳ còn quan trọng hơn chỉ đếm số giờ nằm xuống.
Bệnh lý tuyến giáp và huyết áp không kiểm soát cũng là hai nguyên nhân hay bị bỏ qua. Suy giáp (tuyến giáp hoạt động kém – gây mệt mỏi, lơ mơ, khó tập trung) ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ xử lý thông tin của não. Tăng huyết áp mạn tính làm giảm tưới máu não theo thời gian, thúc đẩy các tổn thương vi mạch âm thầm. Cả hai đều phổ biến, đều điều trị được, nhưng thường không được nghĩ đến đầu tiên khi người bệnh than hay quên.
Trầm cảm và lo âu mạn tính cần được nhắc đến riêng, đặc biệt với nhóm doanh nhân và người bận rộn. Trầm cảm không điển hình – không nhất thiết phải buồn bã, có thể chỉ biểu hiện qua mệt mỏi kéo dài, mất hứng thú và hay quên – làm tăng cortisol (hormone căng thẳng) ở nồng độ cao liên tục, gây tổn thương hồi hải mã theo cơ chế hoàn toàn độc lập với lão hóa. Đây là nguyên nhân hay quên. Hay quên là triệu chứng. Và hai điều đó thường bị nhầm lẫn với nhau.
Điều đáng chú ý là phần lớn các yếu tố đẩy nhanh lão hóa não đều có thể can thiệp được – nếu bắt đầu đủ sớm và đủ cụ thể.
Vận động thể chất là can thiệp có bằng chứng mạnh nhất hiện nay. Đi bộ nhanh hoặc vận động aerobic (nhịp tim tăng nhẹ đến vừa – bơi lội, đạp xe, đi bộ nhanh) tối thiểu 150 phút mỗi tuần, tương đương 30 phút mỗi ngày trong 5 ngày. Cơ chế: vận động kích thích sản xuất BDNF (yếu tố dinh dưỡng thần kinh não – protein giúp tế bào thần kinh phát triển và kết nối tốt hơn), có tác dụng bảo vệ hồi hải mã rõ rệt theo nhiều nghiên cứu lớn. Không cần phòng gym, không cần thiết bị. Chỉ cần đi bộ nhanh đủ để hơi thở nhanh hơn bình thường.
Bảo vệ giấc ngủ cần được đặt như một ưu tiên thực sự. Ngủ 7 đến 8 tiếng, ưu tiên ngủ đúng giờ hơn là ngủ bù. Tránh màn hình điện thoại 30 đến 45 phút trước khi ngủ. Không uống cà phê sau 14 giờ. Đây không phải lời khuyên sức khỏe chung chung – đây là điều kiện tối thiểu để hệ glymphatic hoạt động đúng chức năng mỗi đêm.
Về tầm soát y tế định kỳ, người ngoài 40 tuổi nên kiểm tra ít nhất mỗi năm một lần: công thức máu toàn phần, định lượng vitamin B12, chức năng tuyến giáp (TSH), huyết áp và đường huyết lúc đói. Chi phí thấp, thực hiện tại bất kỳ cơ sở xét nghiệm nào, nhưng có thể phát hiện nhiều nguyên nhân hay quên điều trị được mà không cần đến chuyên khoa thần kinh.
Não cũng cần được thách thức để duy trì dự trữ nhận thức. Học một kỹ năng mới, đọc chủ động thay vì lướt mạng thụ động, duy trì giao tiếp xã hội thực chất – những việc này nghe đơn giản nhưng tạo ra kết nối thần kinh mới, góp phần xây dựng lớp đệm bảo vệ nhận thức theo thời gian.
Cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa thần kinh khi hay quên đã ảnh hưởng đến công việc hàng ngày, khi quên sự việc vừa xảy ra trong vài giờ, khi đi lạc ở nơi quen thuộc, hoặc khi có thay đổi tính cách mà người thân nhận ra trước cả bản thân. Bác sĩ có thể chỉ định trắc nghiệm nhận thức, xét nghiệm máu chuyên sâu, đánh giá giấc ngủ và chụp MRI não nếu cần. Không nên chờ triệu chứng rõ hơn mới đi khám.
Não bộ không lão hóa theo một chiều không thể đảo ngược. Vận động đủ, ngủ đúng, kiểm soát bệnh nền và duy trì kích thích nhận thức là bốn trụ cột đơn giản nhưng có bằng chứng khoa học vững chắc. Bắt đầu từ việc nhỏ nhất – 30 phút đi bộ hôm nay – đã là một bước đi đúng hướng.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn.
