Tăng giá cước vận tải: Không thể chỉ để người dân gánh hết áp lực

Tăng giá là phản ứng thị trường, nhưng không thể là phản xạ dễ dãi

Từ 0 giờ ngày 26/3/2026, ngành đường sắt tăng 3% giá vé hành khách trên tất cả các tuyến. Trước đó, chỉ trong tháng 3, giá vé tàu và cước hàng hóa đã nhiều lần điều chỉnh theo hướng lên rồi xuống, bám sát biến động nhiên liệu. Riêng ngày 8/3, đường sắt từng tăng 10% giá vé hành khách và 15% cước hàng hóa; đến ngày 13/3 lại giảm 3% giá vé và 4% cước hàng hóa khi dầu diesel hạ nhiệt; sau đó từ 21/3 tiếp tục tăng 5% giá vé và 8% cước hàng hóa. Việc điều chỉnh dày như vậy cho thấy doanh nghiệp vận tải đang ở trong trạng thái bị chi phí đầu vào ép rất mạnh.

Theo thông tin từ Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR), từ 0 giờ ngày 26/3/2026, ngành đường sắt chính thức điều chỉnh tăng 3% giá vé hành khách. Với việc điều chỉnh giá vé, ngành đường sắt đã liên tiếp lần thứ 4 thay đổi mức giá do ảnh hưởng từ xung đột Trung Đông khiến giá nhiên liệu tăng cao (Ảnh minh hoạ).

Nhìn rộng hơn, đây không phải câu chuyện riêng của đường sắt. Tính đến 16/3, giá cước và chi phí vận tải đường bộ đã điều chỉnh tăng khoảng 20-30% do biến động giá nhiên liệu. Tại TP. HCM, đến hết ngày 22/3, đã có 34/97 đơn vị vận tải thông báo điều chỉnh giá vé, mức tăng phổ biến từ 5% đến 36%; riêng 9 đơn vị xe buýt không trợ giá kê khai tăng từ 20% đến 40%; còn chi phí vận tải hàng hóa của nhiều doanh nghiệp tăng khoảng 20-25%.

Ở ngành hàng không, áp lực còn rõ hơn! Giá nhiên liệu bay Jet A1 trung bình từ 89 USD/thùng trong tháng 2 đã tăng lên hơn 220 USD/thùng vào cuối tháng 3. Với cấu trúc chi phí của hàng không, đây là mức tăng đủ lớn để đẩy doanh nghiệp vào thế buộc phải tính lại giá vé, hoặc ít nhất phải siết mạnh các chi phí khác để cầm cự.

Điều người dân sợ nhất không phải là tăng, mà là tăng một chiều

Ở góc độ thị trường, không ai có thể yêu cầu doanh nghiệp vận tải gánh mãi chi phí đầu vào đang leo thang. Nhiên liệu tăng, cước tăng là quy luật kinh tế bình thường. Nhưng tâm lý bức xúc của người dân cũng là có cơ sở, bởi thực tế lâu nay thường xuất hiện tình trạng giá tăng rất nhanh khi đầu vào đi lên, nhưng lại giảm chậm khi đầu vào quay đầu hạ. Đây là điểm khiến dư luận nhạy cảm nhất mỗi lần giá cước vận tải nhúc nhích.

Ngay trước đợt tăng cước mới, liên Bộ Công Thương - Tài chính đã điều chỉnh giảm giá xăng dầu từ 14 giờ ngày 25/3. Trong đó, xăng RON95-III giảm 3.883 đồng/lít, xuống còn tối đa 29.957 đồng/lít; dầu diesel giảm 1.767 đồng/lít, còn tối đa 37.899 đồng/lít. Điều này có nghĩa là áp lực đầu vào vẫn lớn, nhưng đã có dấu hiệu hạ bớt. Vì vậy, yêu cầu đặt ra với các doanh nghiệp vận tải lúc này không chỉ là kê khai đúng khi tăng giá, mà còn phải chuẩn bị sẵn tinh thần điều chỉnh xuống khi điều kiện cho phép.

Ở đây, phản ứng của cơ quan quản lý là cần thiết và đúng hướng. Bộ Xây dựng đã yêu cầu kiểm tra chặt việc kê khai, niêm yết và bán đúng giá niêm yết, tập trung vào các đơn vị có mức tăng cao, đồng thời nhấn mạnh không để xảy ra tình trạng lợi dụng biến động nhiên liệu để tăng giá bất hợp lý. Thông điệp này rất rõ: Nhà nước không phủ nhận quyền điều chỉnh giá của doanh nghiệp, nhưng cũng không chấp nhận kiểu “té nước theo mưa”.

Bài toán lớn hơn nằm ở sức chống chịu của hệ thống vận tải

Câu chuyện tăng cước lần này cho thấy một thực tế: vận tải trong nước vẫn còn phụ thuộc rất lớn vào nhiên liệu hóa thạch, đặc biệt là đường bộ và hàng không. Chỉ cần thị trường dầu thế giới rung mạnh, cước vận tải trong nước lập tức bị kéo theo. Nói cách khác, cái yếu hiện nay không chỉ là chi phí cao, mà là độ đàn hồi thấp của hệ thống vận tải trước cú sốc bên ngoài. Nhận định này là một suy luận từ diễn biến giá cước liên tục thay đổi trong tháng 3 và các số liệu chi phí nêu trên.

Bởi vậy, xử lý câu chuyện giá cước không thể chỉ dừng ở biện pháp hành chính hay vài đợt kiểm tra niêm yết. Điều cần hơn là một lộ trình giảm phụ thuộc vào nhiên liệu biến động mạnh: phát triển vận tải công cộng, thúc đẩy phương tiện điện, khuyến khích doanh nghiệp tối ưu hành trình, giảm chuyến rỗng, đầu tư công nghệ điều độ và logistics thông minh. Ở TP. HCM, thực tế GSM với khoảng 20.700 xe taxi điện, chiếm 86% số taxi của thành phố, vẫn triển khai giảm 10% giá cước từ ngày 11/3 là một gợi ý đáng suy nghĩ: ai ít lệ thuộc vào xăng dầu hơn, người đó có dư địa giữ giá tốt hơn.

Tăng giá cước vận tải, vì thế, không nên chỉ được nhìn như một tin giá cả. Nó là phép thử đối với năng lực điều hành, tính minh bạch của doanh nghiệp và sức chống chịu của nền kinh tế. Doanh nghiệp cần được chia sẻ khó khăn, nhưng người dân cũng cần được bảo vệ khỏi những đợt tăng thiếu căn cứ. Muốn vậy, nguyên tắc phải rất rõ: đầu vào tăng thật thì được tăng hợp lý; đầu vào giảm thật thì phải giảm tương xứng; còn mọi biểu hiện tranh thủ tăng theo tâm lý đám đông đều phải bị chặn lại.