Nghề muối Sa Huỳnh: Gìn giữ di sản quốc gia gắn với phát triển du lịch cộng đồng

Trên dải ven biển phía Nam tỉnh Quảng Ngãi, những cánh đồng muối trắng trải dài ở Sa Huỳnh không chỉ là nơi mưu sinh của hàng trăm hộ dân mà còn lưu giữ một phần ký ức văn hóa lâu đời của vùng đất từng được xem là cái nôi của nền văn hóa Sa Huỳnh nổi tiếng.

Nghề muối Sa Huỳnh: Gìn giữ di sản quốc gia gắn với phát triển du lịch cộng đồng

Trong bối cảnh nghề muối truyền thống đối mặt nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu, thị trường và áp lực chuyển đổi sinh kế, địa phương đang lựa chọn hướng đi mới bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng nhằm tạo thêm động lực để người dân tiếp tục gắn bó với nghề.

Hiện đồng muối Sa Huỳnh có diện tích khoảng 106-110 ha, tập trung chủ yếu tại phường Sa Huỳnh. Đây được xem là một trong những vùng sản xuất muối lớn nhất khu vực miền Trung, tạo sinh kế cho hơn 560 hộ dân làm muối tại các tổ dân cư Tân Diêm, Long Thạnh 1 và Thạch Đức 1. Mỗi năm, khu vực này cung ứng ra thị trường khoảng 6.500-7.000 tấn muối.

Không đơn thuần là một nghề sản xuất nông nghiệp, nghề làm muối ở Sa Huỳnh đã hình thành từ nhiều thế hệ trước và được truyền nối qua các đời cư dân ven biển. Người dân vẫn duy trì phương thức sản xuất thủ công truyền thống, tận dụng nắng, gió và nước biển để kết tinh những hạt muối trắng đặc trưng của vùng đất này. Mùa muối thường bắt đầu từ những tháng đầu năm âm lịch và kéo dài đến khoảng tháng 7 âm lịch.

Hiện đồng muối Sa Huỳnh có diện tích khoảng 106-110 ha, tập trung chủ yếu tại phường Sa Huỳnh

Giá trị đặc biệt của nghề muối Sa Huỳnh không chỉ nằm ở sản phẩm làm ra mà còn ở những tri thức dân gian, tập quán lao động và đời sống văn hóa gắn với cộng đồng cư dân địa phương. Cuối năm 2024, nghề làm muối Sa Huỳnh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đánh dấu bước tiến quan trọng trong công tác bảo tồn di sản truyền thống của Quảng Ngãi.

Song song với việc bảo tồn nghề muối, Quảng Ngãi đang thúc đẩy các chương trình phát triển du lịch cộng đồng tại khu vực này. Dự án bảo tồn đồng muối truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng tại phường Sa Huỳnh đã được tái khởi động với sự hỗ trợ của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc và Quỹ Môi trường Toàn cầu thông qua chương trình tài trợ các dự án nhỏ.

Theo định hướng của dự án, đồng muối không chỉ là nơi sản xuất mà còn trở thành điểm đến trải nghiệm dành cho du khách. Các hoạt động tìm hiểu nghề làm muối, khám phá đời sống diêm dân, trải nghiệm văn hóa Sa Huỳnh và hệ sinh thái ven biển được kỳ vọng sẽ tạo thêm nguồn thu cho cộng đồng địa phương, đồng thời góp phần gìn giữ cảnh quan đặc trưng của vùng muối truyền thống.

Nhiều sản phẩm giá trị gia tăng từ muối như muối hoa, muối tre hay các sản phẩm OCOP cũng đang được phát triển nhằm nâng cao giá trị kinh tế. Đây được xem là hướng đi giúp nghề muối thích ứng với nhu cầu thị trường mới thay vì chỉ phụ thuộc vào sản lượng muối thô như trước đây.

Bên cạnh giá trị nghề nghiệp hiện hữu, Sa Huỳnh còn sở hữu lớp trầm tích văn hóa đặc biệt. Các nghiên cứu khảo cổ học gần đây đã phát hiện khu vực sản xuất muối cổ có niên đại khoảng 2.000 năm, nằm gần nơi cư trú và khu mộ táng của cư dân Sa Huỳnh cổ. Phát hiện này tiếp tục bổ sung cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu lịch sử nghề muối cũng như giá trị văn hóa của vùng đất Sa Huỳnh.

Việc kết hợp giữa bảo tồn di sản, phát triển sản phẩm du lịch và nâng cao giá trị kinh tế từ nghề muối đang mở ra kỳ vọng mới cho Sa Huỳnh. Không chỉ giữ lại nghề truyền thống của cha ông, địa phương còn hướng tới xây dựng hình ảnh một điểm đến văn hóa đặc sắc của miền Trung, nơi du khách có thể cảm nhận trọn vẹn nhịp sống của những người làm muối bên biển suốt nhiều thế kỷ.