Theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý, trẻ em thuộc diện được Nhà nước bảo đảm quyền tiếp cận TGPL mà không phải trả chi phí. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều em ở độ tuổi vị thành niên sớm phải đối diện với những tình huống pháp lý phức tạp: Từ việc trở thành nạn nhân của hành vi bạo lực, xâm hại, đến việc là đương sự trong tranh chấp dân sự, thậm chí có em còn rơi vào vị trí bị buộc tội trong các vụ án hình sự.
Ông Huỳnh Tấn Đạt, Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước TP Hồ Chí Minh, cho biết quá trình triển khai Luật Trợ giúp pháp lý vẫn còn tồn tại nhiều vướng mắc.
Theo ông Đạt, một số trường hợp thuộc diện được TGPL như trẻ em, hay người bị buộc tội trong độ tuổi từ 16 đến dưới 18, dù đã được trung tâm cử trợ giúp viên hoặc luật sư tham gia từ giai đoạn điều tra, nhưng khi chuyển sang xét xử lại không nhận được thông báo để tiếp tục bào chữa, bảo vệ quyền lợi cho thân chủ.
“Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo cũng như người bị hại. Đáng chú ý, nhiều thẩm phán tại cấp sơ thẩm khi xét xử chưa thực hiện việc tống đạt thông báo cho trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư, dẫn tới việc họ không thể tham gia phiên tòa để làm tròn trách nhiệm bảo vệ,” ông Đạt nhận định.
 |
| Ông Huỳnh Tấn Đạt, Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước TP Hồ Chí Minh |
Tuổi đời còn ít, kinh nghiệm sống hạn chế, khiến các em hầu như không thể tự bảo vệ mình trước cơ quan pháp luật. Bởi vậy, TGPL trở thành “lá chắn” giúp các em được đảm bảo quyền lợi, đồng thời định hướng lại nhận thức, tránh tái phạm.
Một trường hợp điển hình vừa diễn ra tại Tòa án Nhân dân huyện X. Vụ án liên quan đến 3 bị cáo tuổi vị thành niên, trong đó em T.H.P (sinh năm 2008) được hưởng TGPL miễn phí. Luật sư Nguyễn Hải Dương, Trợ giúp viên pháp lý của Trung tâm TGPL tỉnh Cà Mau, là người trực tiếp bào chữa.
Qua tìm hiểu, ông Dương phát hiện P. có hoàn cảnh đặc biệt: Mồ côi cha từ nhỏ, mẹ đi làm ăn xa, em phải sống cùng họ hàng, điều kiện kinh tế thiếu thốn và ít được quan tâm giáo dục. Chính sự thiếu hụt về tình cảm và sự dẫn dắt đã khiến P. dễ bị lôi kéo tham gia hành vi vi phạm. Nhờ sự phân tích của luật sư, Hội đồng xét xử đã cân nhắc yếu tố hoàn cảnh để áp dụng mức hình phạt mang tính giáo dục, thay vì xử lý quá nặng nề.
Mặc dù mạng lưới Trung tâm TGPL Nhà nước đã được thành lập ở nhiều địa phương, nhưng số trẻ vị thành niên tìm đến hỗ trợ vẫn còn hạn chế. Nguyên nhân chính là do nhận thức của gia đình và bản thân các em về quyền được TGPL chưa đầy đủ. Nhiều phụ huynh không biết rằng con em mình có quyền được hỗ trợ miễn phí, dẫn đến bỏ lỡ cơ hội bảo vệ.
Ngoài ra, việc trợ giúp cho nhóm đối tượng đặc thù này đòi hỏi môi trường thân thiện, ngôn ngữ gần gũi, cách tiếp cận phù hợp với tâm lý thanh thiếu niên. Song, thực tế vẫn có luật sư, cán bộ chưa được đào tạo kỹ năng làm việc với trẻ, khiến hiệu quả chưa đạt như mong đợi.
 |
| Luật sư Nguyễn Hữu Thế Trạch - Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh |
Đại diện Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh, Luật sư Nguyễn Hữu Thế Trạch cho rằng, hiện nay người dân vẫn còn khá hạn chế trong việc tiếp cận thông tin về trợ giúp pháp lý (TGPL). Do đó, cần đẩy mạnh công tác truyền thông, phổ biến rộng rãi hơn nữa để nâng cao nhận thức, giúp các đối tượng yếu thế, đặc biệt là người chưa thành niên, hiểu và chủ động tiếp cận quyền lợi này.
Liên quan đến đề xuất tiếp tục áp dụng TGPL đối với những trường hợp người phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi nhưng đến thời điểm xét xử đã thành niên, Luật sư Thế Trạch cho biết: trên thực tế, tòa án hiện không thực hiện điều này. Lý do là Bộ luật Tố tụng hình sự quy định khi đã đủ 18 tuổi, cá nhân được xem là đã có năng lực hành vi đầy đủ, không còn thuộc diện bắt buộc phải có TGPL.
“Ở độ tuổi dưới 18, các em còn hạn chế cả về nhận thức pháp luật lẫn tâm sinh lý nên việc TGPL là cần thiết. Tuy nhiên, khi đã bước sang tuổi thành niên, mức độ hiểu biết và khả năng tự bảo vệ trước pháp luật của họ đã khác, vì vậy kiến nghị kéo dài TGPL trong trường hợp này tuy hợp lý trên phương diện nhân văn nhưng khó khả thi, do chưa phù hợp với quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành”, Luật sư Thế Trạch nhấn mạnh.
Việc mở rộng TGPL cho người từ 16 đến dưới 18 tuổi không chỉ thể hiện cam kết của Việt Nam trong việc bảo vệ quyền trẻ em theo các điều ước quốc tế, mà còn là giải pháp thiết thực để xây dựng một thế hệ trẻ tự tin, hiểu biết pháp luật và có trách nhiệm với cộng đồng.
Đây là nhiệm vụ lâu dài, cần sự kiên trì và đồng bộ của các cơ quan chức năng, nhà trường, gia đình và toàn xã hội. Mỗi sự hỗ trợ, mỗi hành động quan tâm – dù nhỏ – cũng chính là chìa khóa mở ra con đường sáng hơn cho tương lai của các em.
