Mô hình trồng Sâm Lai Châu mở hướng sinh kế bền vững ở Ngài Thầu

Bản Ngài Thầu, xã Sì Lở Lầu, tỉnh Lai Châu hiện có 54 hộ với 267 nhân khẩu. Khí hậu mát mẻ quanh năm, đất rừng giàu mùn và độ ẩm ổn định tạo điều kiện thuận lợi để phát triển Sâm Lai Châu – loại cây dược liệu bản địa có giá trị kinh tế cao, phù hợp với sinh thái vùng núi cao.

Mô hình được Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu triển khai trên cơ sở Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 1/6/2023 của Thủ tướng Chính phủ; Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 19/5/2024 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Lai Châu và các chủ trương của Bộ Quốc phòng, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng về tham gia phát triển kinh tế – xã hội, xây dựng khu vực biên giới vững mạnh.

Điểm đáng chú ý là người dân Ngài Thầu được xác định là chủ thể trực tiếp của mô hình. Bộ đội Biên phòng giữ vai trò tổ chức, tuyên truyền và kết nối các nguồn lực; doanh nghiệp, đơn vị chuyên môn tham gia hỗ trợ giống, vật tư, chuyển giao kỹ thuật; người dân tự nguyện đóng góp ngày công, trực tiếp trồng, chăm sóc và bảo vệ vườn sâm.

Mỗi hộ tham gia được hỗ trợ một mái che cùng hai luống trồng sâm, tổng diện tích khoảng 80m². Việc xuống giống dự kiến thực hiện vào tháng 9–10 âm lịch năm 2026. Quy mô ban đầu chưa lớn nhưng phù hợp để người dân từng bước làm quen với kỹ thuật và kiểm chứng khả năng thích nghi của cây sâm tại địa bàn.

Bộ đội Biên phòng hướng dẫn kỹ thuật trồng Sâm Lai Châu cho bà con bản Ngài Thầu. (Ảnh: Nguyễn Chanh)

Để chuẩn bị mặt bằng, cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng và người dân đã đóng góp tổng cộng 3.930 ngày công. Công việc trải dài từ cuốc đất, phát dọn, làm giàn che, vận chuyển vật liệu đến mở đường vào khu vực trồng sâm.

Mô hình được thực hiện theo phương châm “Bộ đội Biên phòng – Doanh nghiệp – Nhân dân cùng làm”. Cách tổ chức này không chỉ huy động nguồn lực mà còn tạo sự gắn kết trách nhiệm giữa các bên ngay từ giai đoạn đầu.

Đồn Biên phòng Vàng Ma Chải đã thành lập tổ tuyên truyền đặc biệt. Ban ngày, cán bộ, chiến sĩ cùng người dân lao động tại vườn sâm; buổi tối đến từng hộ tìm hiểu hoàn cảnh, điều kiện sản xuất và tâm tư, nguyện vọng. Nhóm Zalo chung cũng được thiết lập để trao đổi kỹ thuật, thông báo tiến độ và xử lý những vấn đề phát sinh.

Sự đồng hành thường xuyên giúp người dân hiểu rõ hơn giá trị của cây sâm, đồng thời hạn chế tâm lý trông chờ vào hỗ trợ. Từ chỗ được vận động tham gia, các hộ từng bước đảm nhận trách nhiệm chăm sóc và bảo vệ diện tích được giao.

Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu hiện duy trì vườn sâm giống, hướng tới chủ động cung cấp cây giống cho người dân. Đây là khâu quan trọng bởi chất lượng, nguồn gốc giống có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng, giá trị dược liệu và tính bền vững của vùng sản xuất sau này.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hà Trọng Hải (người đứng giữa) cùng đoàn công tác thăm quan mô hình trồng Sâm Lai Châu tại bản Ngài Thầu.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu Hà Trọng Hải đánh giá mô hình tại Ngài Thầu có ý nghĩa cả về kinh tế, xã hội và quốc phòng – an ninh. Cách làm đã đưa người dân trở thành chủ thể, đồng thời kết nối lợi ích kinh tế với trách nhiệm bảo vệ rừng và giữ vững địa bàn biên giới.

Theo định hướng của tỉnh Lai Châu, việc phát triển Sâm Lai Châu tại các xã biên giới sẽ được rà soát trên cơ sở diện tích đang trồng, khả năng mở rộng, điều kiện sinh thái và hiện trạng rừng. Phát triển cây dược liệu dưới tán rừng phải bảo đảm không làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái tự nhiên, kết hợp giữa bảo tồn nguồn gen và tạo sinh kế.

Một yêu cầu khác là xây dựng hồ sơ vùng trồng ngay từ đầu, quản lý nguồn giống, tiến tới cấp mã vùng và truy xuất nguồn gốc từ cây mẹ, cây giống đến sản phẩm thương mại. Khi Sâm Lai Châu trở thành hàng hóa, tính minh bạch về xuất xứ và chất lượng sẽ quyết định khả năng tiếp cận thị trường.

Liên kết giữa Bộ đội Biên phòng, doanh nghiệp và người dân cũng được xác định theo hướng lâu dài. Doanh nghiệp không chỉ cung cấp giống, vật tư mà còn tham gia xây dựng vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.

Từ những luống sâm đầu tiên ở Ngài Thầu, mô hình đang mở ra một cách tiếp cận tổng hợp: lấy cây dược liệu làm sinh kế, lấy người dân làm chủ thể, lấy bảo vệ rừng làm điều kiện và lấy sự ổn định của khu vực biên giới làm giá trị lâu dài. Nếu được tổ chức bài bản, đây có thể trở thành cơ sở để Lai Châu lựa chọn, mở rộng cách làm phù hợp tại các xã biên giới có điều kiện tương đồng.