Minh bạch nhưng vẫn chịu định kiến - vướng mắc của kinh doanh đa cấp cần được tháo gỡ

Phân biệt đa cấp “chân chính” và “bất chính”

Để được phép hoạt động theo mô hình bán hàng đa cấp tại Việt Nam, doanh nghiệp bắt buộc phải có Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp do Bộ Công Thương cấp

Theo quy định hiện hành, để được phép hoạt động theo mô hình bán hàng đa cấp tại Việt Nam, doanh nghiệp bắt buộc phải có Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp do Bộ Công Thương cấp. Đây được xem là "giấy thông hành" hợp pháp, thể hiện sự minh bạch và tuân thủ pháp luật hay còn gọi là "đa cấp chân chính".

Trong khi đó, các doanh nghiệp hoạt động trái phép, không có sự phê duyệt từ Bộ Công Thương, thường bị dư luận gán cho cái tên tiêu cực là “đa cấp bất chính”. Bài viết này chỉ đề cập đến các doanh nghiệp đã được cấp phép hoạt động, tức các đơn vị hoạt động trong khuôn khổ pháp luật.

Một trong những định kiến phổ biến nhất là cho rằng mô hình kinh doanh đa cấp thiếu minh bạch. Tuy nhiên, theo phân tích của giới chuyên gia, luật sư và doanh nhân, thực tế lại cho thấy điều ngược lại: đa cấp là một trong những mô hình kinh doanh minh bạch nhất hiện nay.

Luật sư Nguyễn Thế Truyền – Giám đốc Công ty Luật Hợp danh Thiên Thanh (Đoàn Luật sư Hà Nội)

Luật sư Nguyễn Thế Truyền – Giám đốc Công ty Luật Hợp danh Thiên Thanh (Đoàn Luật sư Hà Nội) – cho biết, để có thể hoạt động tại Việt Nam, một doanh nghiệp đa cấp không chỉ phải có giấy phép kinh doanh thông thường từ Sở Kế hoạch và Đầu tư (nay là Sở Tài chính) mà còn phải được Bộ Công Thương cấp phép riêng cho hoạt động đa cấp. Như vậy, riêng về mặt thủ tục, doanh nghiệp đa cấp đã phải “vượt 2 vòng kiểm duyệt”, nhiều hơn các doanh nghiệp trong lĩnh vực thông thường khác.

Không dừng lại ở đó, trong suốt quá trình hoạt động, các doanh nghiệp đa cấp phải tuân thủ hàng loạt yêu cầu báo cáo định kỳ như:

Hàng tháng: Gửi báo cáo danh sách chi tiết người tham gia bán hàng đa cấp đến Sở Công Thương địa phương, bao gồm: họ tên, ngày sinh, số CCCD, hợp đồng tham gia, số điện thoại, địa chỉ cư trú… Đây là lượng thông tin mang tính cá nhân cao, dễ phát sinh rủi ro rò rỉ nếu không được bảo vệ tốt – đặc biệt trong bối cảnh Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân đã có hiệu lực.

6 tháng: Gửi báo cáo tài chính năm trước (được xác nhận bởi đơn vị kiểm toán), báo cáo mạng lưới phân phối, số lượng người tham gia mới – nghỉ, doanh thu chi tiết từng mặt hàng, tỷ lệ hoa hồng, chương trình khuyến mãi, hội thảo, thu nhập người tham gia và nghĩa vụ ngân sách với Nhà nước.

Không chỉ thủ tục pháp lý bị siết chặt, các doanh nghiệp đa cấp còn bị quản lý nghiêm ngặt về sản phẩm. Họ phải: Công khai trên website danh mục sản phẩm, giá bán, tỷ lệ hoa hồng...; Xin cấp phép lưu hành cho các mặt hàng đặc biệt như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm… tương tự như các doanh nghiệp bán lẻ thông thường.

So với các ngành như bất động sản, thời trang, truyền thông… thì rõ ràng doanh nghiệp đa cấp đang chịu nhiều tầng lớp quản lý chồng chéo hơn.

Theo luật sư Truyền, có thể thấy: “Doanh nghiệp đa cấp phải báo cáo từ doanh thu đến từng cá nhân tham gia – điều mà không lĩnh vực nào khác phải làm. Vậy tại sao lại bảo đa cấp là không minh bạch? Tôi cho rằng đây là lĩnh vực kinh doanh rất minh bạch, thậm chí minh bạch hơn những lĩnh vực khác”.

Tuy nhiên, dù tuân thủ đầy đủ pháp luật, nhiều doanh nghiệp đa cấp chân chính vẫn phải chịu cái nhìn nghi ngại từ xã hội. Có lẽ đã đến lúc cần phân biệt rạch ròi giữa mô hình lừa đảo đội lốt đa cấp và những doanh nghiệp thực sự đang làm ăn minh bạch, đúng luật.

“Mua rẻ, bán đắt” trong kinh doanh đa cấp: Khi định kiến không phản ánh đúng bản chất thương mại

Một trong những chỉ trích thường thấy nhằm vào doanh nghiệp đa cấp là việc bán hàng với giá “trên trời”, cao hơn rất nhiều so với giá gốc. Không ít ý kiến cho rằng đây là biểu hiện của sự “nhập nhằng, gian dối”. Tuy nhiên, góc nhìn từ thực tế cho thấy đây có thể chỉ là hiểu lầm về bản chất thương mại của mô hình này.

Theo các chuyên gia kinh tế, việc định giá sản phẩm trong mô hình bán hàng đa cấp hoàn toàn không mang tính tùy tiện, mà phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt từ cơ quan quản lý Nhà nước, cụ thể là Bộ Công Thương.

Cụ thể, mỗi sản phẩm của doanh nghiệp đa cấp bắt buộc phải được: Niêm yết công khai giá bán, tỷ lệ hoa hồng, điều khoản phân phối trên website chính thức; Đăng ký trước với Bộ Công Thương, bảo đảm minh bạch trong định giá; Thống nhất một mức giá trên toàn hệ thống, không phân biệt người bán hay người mua.

Về bản chất, doanh nghiệp không trả lương trực tiếp cho người bán hàng (Nhà phân phối), cũng không chi trả các khoản như bảo hiểm, quảng cáo, bán hàng, vận hành… Tất cả chi phí đó được tính vào hoa hồng trích lại từ giá sản phẩm, và từ đó, nhà phân phối chủ động chi trả theo hiệu quả kinh doanh. Điều này khiến giá bán sản phẩm tăng cao hơn so với các hình thức phân phối truyền thống, nhưng không đồng nghĩa với gian dối.

Quy trình phân phối, định giá và chi trả hoa hồng của các doanh nghiệp đa cấp không diễn ra trong bóng tối. Trái lại, đây là quy trình minh bạch, chịu sự giám sát chặt chẽ từ nhiều cơ quan như:

Bộ Công Thương và Sở Công Thương: kiểm tra định kỳ hệ thống giá và phân phối;

Cơ quan thuế: theo dõi các nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp và nhà phân phối;

Chứng từ kế toán: bắt buộc phải phản ánh đầy đủ và rõ ràng từng khoản thu – chi, tỷ lệ hoa hồng, chi phí phát sinh…

Việc mua bán sản phẩm giữa doanh nghiệp và nhà phân phối hoàn toàn là giao dịch dân sự tự nguyện, trên cơ sở hợp đồng thương mại minh bạch. Người tiêu dùng mua sản phẩm là vì tin tưởng vào chất lượng và thương hiệu, không phải vì bị lừa gạt như một số luồng dư luận quy kết.

Không chỉ riêng ngành hàng đa cấp, trên thị trường hiện nay có vô số sản phẩm có giá bán gấp hàng chục lần, thậm chí hàng trăm lần so với giá gốc hoặc chi phí sản xuất, như: Thời trang cao cấp: sản phẩm có thể được định giá cao ngất chỉ vì thương hiệu; Chip bán dẫn, thiết bị y tế: có thể đội giá lên gấp nhiều lần vì khan hiếm hoặc công nghệ độc quyền; Mỹ phẩm và thực phẩm chức năng: thường có biên lợi nhuận rất cao nhờ đầu tư vào quảng bá và kênh phân phối. Và trong tất cả các trường hợp đó, người tiêu dùng biết rõ giá bán và vẫn quyết định chi tiền. Đó là quy luật cung – cầu và định vị giá trị trong thị trường tự do, không thể đánh đồng với hành vi gian lận hay lừa đảo.

Không thể vin vào chuyện giá bán cao để kết luận doanh nghiệp đa cấp lừa đảo. Nếu sản phẩm chất lượng tốt, được công khai giá bán và không bắt buộc người tiêu dùng phải tham gia hệ thống thì đây vẫn là hành vi thương mại bình thường.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp đa cấp chính thống đều phải thực hiện nghĩa vụ thuế, báo cáo tài chính, công khai thông tin và sản phẩm theo quy định pháp luật – điều mà không phải doanh nghiệp nào trong các ngành nghề khác cũng làm được đầy đủ.

Doanh nghiệp đa cấp có đang bị “siết” quá tay?

Bộ Công Thương trình Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ “Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định của Chính phủ về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp”.

Từ con số hơn 100 doanh nghiệp được cấp phép hoạt động đa cấp những năm đầu triển khai chính sách, đến nay chỉ còn lại 16 doanh nghiệp – một con số khiến nhiều người không khỏi đặt câu hỏi: Phải chăng chúng ta đang vô tình “ghẻ lạnh” với mô hình đa cấp chân chính? Phải chăng hệ thống pháp lý hiện hành đang đặt ra quá nhiều rào cản cho sự tồn tại của những doanh nghiệp làm ăn hợp pháp trong lĩnh vực này?

Một trong những vấn đề gây nhiều tranh cãi là việc doanh nghiệp dù đã được Bộ Công Thương cấp Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động đa cấp, nhưng khi triển khai tại các địa phương lại phải tiếp tục xin phép Sở Công Thương của từng tỉnh, thành phố.

Thậm chí ở một số địa phương, doanh nghiệp còn phải chờ sự đồng ý của phường, xã, dẫn đến tình trạng chờ đợi kéo dài, rườm rà, gây đình trệ hoạt động kinh doanh. Mỗi tỉnh, mỗi huyện lại có cách hiểu và áp dụng khác nhau, khiến nhiều doanh nghiệp dở khóc dở cười khi tỉnh này cho hoạt động, tỉnh khác lại từ chối.

Nhiều chuyên gia đánh giá đây là một hình thức “giấy phép con” không cần thiết: Giấy phép của Bộ Công Thương đã là điều kiện pháp lý để doanh nghiệp được hoạt động trên toàn quốc. Vậy tại sao phải xin thêm ở cấp địa phương? Phải chăng chúng ta đang đánh đổi tính minh bạch lấy sự cứng nhắc về hành chính?

Một quy định khác khiến nhiều doanh nghiệp bức xúc là yêu cầu ký quỹ bắt buộc 10 tỷ đồng tại kho bạc Nhà nước để được cấp giấy phép hoạt động. Về lý thuyết, khoản ký quỹ này nhằm bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng và xử lý sự cố nếu có. Nhưng theo luật sư Nguyễn Thế Truyền, điều này tạo ra sự bất bình đẳng giữa các loại hình kinh doanh.

“Hoạt động mua bán trong mô hình đa cấp vẫn là giao dịch dân sự, tự nguyện, có kiểm soát, có báo cáo. Tại sao doanh nghiệp lại phải chịu ký quỹ cứng như vậy, trong khi những ngành kinh doanh rủi ro khác lại không bị yêu cầu tương tự?”

Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp nội địa có quy mô nhỏ, đang chật vật tiếp cận vốn, thì 10 tỷ đồng ký quỹ là một rào cản gần như không thể vượt qua. Không ít doanh nghiệp đành từ bỏ giấy phép hoặc ngừng hoạt động vì không đủ năng lực tài chính, trong khi doanh nghiệp “chui” lại hoạt động công khai.

Theo báo cáo của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, đến cuối năm 2024, cả nước chỉ còn 16 doanh nghiệp đa cấp được cấp phép, giảm thêm 4 doanh nghiệp so với đầu năm. Điều đáng nói, phần lớn doanh nghiệp còn lại đều hoạt động hiệu quả, ghi nhận tổng doanh thu 16.206 tỷ đồng, đóng góp 2.262 tỷ đồng vào ngân sách, đồng thời giải quyết việc làm cho gần 700.000 người.

Bất chấp những nỗ lực minh bạch và hiệu quả kinh tế đáng ghi nhận, các doanh nghiệp đa cấp chân chính vẫn bị ảnh hưởng bởi tình trạng cạnh tranh không lành mạnh từ các tổ chức hoạt động trái phép: Doanh nghiệp bị rút giấy phép đổi tên, đổi thương hiệu rồi hoạt động lại mà không bị xử lý; Một số tổ chức đội lốt đa cấp lừa đảo người tiêu dùng, thổi phồng công dụng sản phẩm, gây hoang mang dư luận; Nhiều đơn vị hoạt động “chui” mà không bị cơ quan chức năng phát hiện kịp thời.

Điều này không chỉ tạo sự bất bình đẳng trong môi trường kinh doanh, mà còn khiến uy tín của các doanh nghiệp chân chính bị tổn hại nghiêm trọng.

Trước thực trạng này, theo chỉ đạo của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ về cải cách thủ tục hành chính, tạo môi trường thuận lợi cho kinh doanh, Bộ Công Thương đã có tờ trình Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ “Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định của Chính phủ về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp”.

Dự thảo mới được kỳ vọng sẽ cắt giảm thủ tục hành chính, đặc biệt là các giấy phép không cần thiết cấp địa phương; Phân loại và giảm mức ký quỹ theo quy mô doanh nghiệp để khuyến khích khởi nghiệp; Tăng cường kiểm tra, xử lý các mô hình đa cấp trá hình, chấm dứt tình trạng “đánh đồng” giữa lừa đảo và hợp pháp; Nâng cao vai trò của địa phương trong việc giám sát, nhưng không được phép “cản trở” hoạt động đã được Trung ương cấp phép.