Lũng Cú (Tuyên Quang) lan tỏa giá trị di sản từ Lễ cúng Tổ tiên của người Lô Lô Đen

Lễ cúng Tổ tiên là nghi lễ cổ truyền có từ lâu đời, giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Lô Lô Đen tại xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang. Ngày hội thường được tổ chức vào tháng 7 âm lịch hằng năm, mang ý nghĩa tưởng nhớ công lao của tổ tiên, giáo dục các thế hệ về truyền thống “uống nước nhớ nguồn” và củng cố sự gắn kết trong gia đình, dòng họ, cộng đồng.

Ông Hà Trung Kiên - Ủy viên Ban Thường vụ, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh Tuyên Quang tham dự Lễ cúng tổ tiên của người dân tộc Lô Lô Đen xã Lũng Cú.

Theo truyền thống, mỗi gia đình người Lô Lô đều có bàn thờ tổ tiên. Tuy nhiên, lễ cúng tổ chung của dòng họ được tổ chức tại gia đình trưởng họ. Trưởng họ là người chủ trì nghi lễ; các gia đình trong dòng họ cùng đóng góp lễ vật tùy theo điều kiện.

Tại bản Lô Lô Chải, lễ cúng được tổ chức trong không gian cộng đồng, để người dân trong bản cùng hướng về tổ tiên và chung vui trong ngày hội. Nghi lễ vì thế không còn bó hẹp trong phạm vi một gia đình hay dòng họ mà trở thành điểm gặp gỡ, gắn kết cả cộng đồng.

Các đại biểu tham dự Lễ cúng tổ tiên của người dân tộc Lô Lô Đen xã Lũng Cú

Người Lô Lô quan niệm tổ tiên gồm hai hệ. Tổ tiên gần, gọi là “dùy khế”, gồm những người thuộc ba đến bốn đời trước; tổ tiên xa, gọi là “pờ xi”, được tính từ đời thứ năm hoặc thứ sáu trở lên. Dù thuộc thế hệ nào, tổ tiên vẫn được xem là cội nguồn sinh thành, chở che và kết nối các thành viên trong dòng họ.

Lễ cúng gồm ba nghi lễ chính: lễ hiến tế, lễ tưởng nhớ và lễ tiễn đưa tổ tiên. Thông qua những nghi thức trang trọng, người Lô Lô Đen bày tỏ lòng thành kính, biết ơn những thế hệ đã khuất; đồng thời cầu mong cuộc sống bình an, gia đình hạnh phúc, bản làng đoàn kết và mùa màng bội thu.

Lễ vật hiện nay thường có một con gà, ba chén rượu, xôi, hoa tươi, trái cây và tiền vàng. Trước đây, nghi lễ có quy mô lớn hơn, với các lễ vật như bò, lợn, gà, xôi, rượu, tiền vàng, đèn dầu và đôi trống đồng.

Ông Trần Đức Chung - Phó Bí thư, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Lũng Cú phát biểu khai mạc buổi Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô Đen.

Điểm nổi bật của lễ cúng là những thực hành tâm linh độc đáo như đánh trống đồng, nhảy lễ và hóa thân thành “ma cỏ”.

Trong quan niệm của người Lô Lô, tiếng trống đồng không đơn thuần báo hiệu ngày hội bắt đầu. Đó còn là tiếng gọi tổ tiên trở về chứng giám lòng thành của con cháu. Những nhịp trống hòa cùng các bước nhảy nghi lễ tạo nên một không gian vừa trang nghiêm, linh thiêng, vừa giàu tính cộng đồng.

Ngày hội cúng Tổ tiên của người Lô Lô Đen thường được tổ chức vào tháng 7 Âm lịch hằng năm, gồm các nghi lễ chính như lễ hiến tế, lễ tưởng nhớ và lễ tiễn đưa tổ tiên.

Độc đáo nhất là hình ảnh đoàn người hóa thân thành “ma cỏ”, khoác lên mình những bộ trang phục làm từ cỏ “su choeo” – một loại thực vật ở vùng núi. Các “ma cỏ” cùng nhảy múa trong tiếng trống đồng, thể hiện mối liên hệ giữa con người với tổ tiên và thế giới tâm linh.

Những nghi thức này được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng Lô Lô Đen trên Cao nguyên đá Đồng Văn. Với những giá trị tiêu biểu, năm 2012, Lễ cúng Tổ tiên của người Lô Lô đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Không gian ngày hội năm 2026 được mở rộng bằng các tiết mục văn nghệ, điệu múa, điệu nhảy truyền thống, hoạt động thể thao và trò chơi dân gian. Tiếng trống đồng, sắc màu trang phục và sự tham gia của người dân, du khách tạo nên một không gian sinh hoạt cộng đồng vui tươi nhưng vẫn giữ đậm bản sắc của người Lô Lô Đen.

Việc tổ chức Lễ cúng Tổ tiên của người Lô Lô vừa góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, vừa tạo thêm sức hút du lịch cho xã Lũng Cú.

Đến với ngày hội, người dân và du khách còn được tìm hiểu các công đoạn thủ công gắn với nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Lô Lô Đen – một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Từ cách lựa chọn chất liệu, phối màu đến ghép những mảnh vải nhỏ thành hoa văn, mỗi bộ trang phục đều thể hiện sự khéo léo, óc thẩm mỹ và quan niệm riêng của cộng đồng về thiên nhiên, con người.

Việc truyền dạy nghi lễ theo nguyên mẫu cho thế hệ trẻ, nhất là học sinh, sinh viên và người lao động xa quê lâu ngày, cũng mang ý nghĩa quan trọng. Đây là cách cộng đồng trao truyền ngôn ngữ, nghi thức và tri thức dân gian, hạn chế nguy cơ mai một trước quá trình giao thoa, tiếp biến văn hóa.

Phụ nữ Lô Lô trong trang phục truyền thống.

Tại ngày hội, du khách không chỉ đứng ngoài quan sát mà còn có thể giao lưu văn nghệ, tham gia trò chơi dân gian, tìm hiểu đời sống bản địa và hòa mình vào không gian sinh hoạt chung của người dân.

Được duy trì qua nhiều thế hệ, Lễ cúng Tổ tiên đang từng bước trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng của xã Lũng Cú. Giá trị của ngày hội không chỉ nằm ở sự độc đáo của nghi lễ, mà còn ở việc di sản vẫn được chính cộng đồng thực hành, gìn giữ và trao truyền trong đời sống.

Việc tổ chức Lễ cúng Tổ tiên dân tộc Lô Lô Đen năm 2026 tiếp tục cho thấy sự quan tâm của địa phương đối với công tác bảo tồn văn hóa truyền thống, gắn di sản với phát triển du lịch bền vững và nâng cao đời sống tinh thần của đồng bào nơi cực Bắc.

Giữa không gian hùng vĩ của Cao nguyên đá Đồng Văn, tiếng trống đồng trong ngày lễ lại gọi những người con Lô Lô trở về với tổ tiên. Từ chiều sâu văn hóa ấy, Lũng Cú tạo thêm sức hấp dẫn đối với du khách – không chỉ bằng cảnh quan miền biên viễn, mà còn bằng những câu chuyện sống động về cộng đồng, di sản và nguồn cội.