Lãi từ 5.000 - 7.000 tỷ đồng mỗi năm, VEAM có thực sự kinh doanh hiệu quả?

Ảnh minh họa: VEAM.

Tổng công ty Máy động lực và Máy nông nghiệp Việt Nam (VEAM – Mã: VEA) đang sở hữu một trong những “núi tiền” đáng chú ý nhất trên sàn chứng khoán. Đến cuối quý II/2026, tiền, tương đương tiền và tiền gửi ngân hàng của doanh nghiệp này lên tới gần 18.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 56% trong tổng tài sản hơn 32.000 tỷ đồng.

Nhìn vào con số lợi nhuận, VEAM cũng đang cho thấy một bức tranh rất đẹp. Sáu tháng đầu năm, doanh nghiệp đạt 2.574 tỷ đồng doanh thu, tăng 23% so với cùng kỳ. Lợi nhuận sau thuế lên tới 3.982 tỷ đồng, tăng 17%.

Nhưng có một nghịch lý đáng chú ý: lợi nhuận của VEAM nhiều năm qua luôn vượt xa quy mô doanh thu từ hoạt động kinh doanh chính.

Điều này đặt ra câu hỏi: VEAM đang thực sự kinh doanh hiệu quả, hay phần lớn lợi nhuận đến từ những khoản đầu tư đã được tích lũy từ nhiều thập kỷ trước?

Doanh thu kinh doanh chính chưa thực sự khởi sắc

VEAM được thành lập năm 1990 với 12 nhà máy động cơ, hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực sản xuất động cơ, máy móc nông nghiệp và xe tải. Đây từng là một trong những doanh nghiệp nội địa lớn trong lĩnh vực máy động lực và máy nông nghiệp.

Trong giai đoạn ngành công nghiệp ô tô phát triển mạnh, doanh thu của VEAM từng tăng trưởng đáng kể, đạt đỉnh hơn 7.000 tỷ đồng vào năm 2018.

Tuy nhiên, từ năm 2019, bức tranh bắt đầu thay đổi. Doanh thu thuần của VEAM giảm mạnh và những năm gần đây chủ yếu dao động quanh mức 3.000 - 4.000 tỷ đồng mỗi năm.

Chính VEAM từng đánh giá triển vọng tăng trưởng của ngành ô tô, đặc biệt là xe tải, gặp nhiều thách thức do các chính sách thuế, phí hạn chế tiêu dùng. Bài toán càng trở nên khó khăn khi thị trường ô tô đang dịch chuyển nhanh sang xe điện, trong khi các chính sách hạn chế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch ngày càng được quan tâm.

Nếu chỉ nhìn vào hoạt động kinh doanh cốt lõi, đây rõ ràng không phải một doanh nghiệp có tốc độ tăng trưởng doanh thu quá ấn tượng.

Thế nhưng, điều đáng chú ý là lợi nhuận của VEAM lại không đi xuống tương ứng.

Từ năm 2019 đến nay, lợi nhuận sau thuế của VEAM thường xuyên duy trì ở mức hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm, loanh quanh mức 5.000 - 7.000 tỷ đồng. Sáu tháng đầu năm 2026 cũng không phải ngoại lệ với mức lợi nhuận sau thuế gần 4.000 tỷ đồng, cao hơn mức doanh thu thuần tạo ra là 2.574 tỷ.

'Bí quyết' nằm ở những liên doanh với Honda, Toyota, Ford

Đằng sau khoản lợi nhuận khổng lồ của VEAM là danh mục đầu tư vào những doanh nghiệp ngoại lớn nhất ngành ô tô, xe máy tại Việt Nam.

Trong quá trình mở cửa thị trường, VEAM đã trở thành đối tác của các tập đoàn ô tô, xe máy nước ngoài. Năm 1995, doanh nghiệp tham gia Toyota Việt Nam và Ford Việt Nam; một năm sau tiếp tục trở thành cổ đông của Honda Việt Nam.

Hiện VEAM sở hữu 30% Honda Việt Nam, 20% Toyota Việt Nam và 25% Ford Việt Nam. Tổng giá trị đầu tư ban đầu vào ba liên doanh này chỉ hơn 1.020 tỷ đồng.

Đây chính là những khoản đầu tư mang lại dòng tiền đặc biệt lớn cho VEAM.

Theo báo cáo tài chính, riêng trong 6 tháng đầu năm 2026, VEAM ghi nhận 3.521 tỷ đồng lợi nhuận từ các công ty liên doanh, liên kết, tăng hơn 14% so với cùng kỳ và chiếm khoảng 88% tổng lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp.

Đáng chú ý, Honda Việt Nam đã chuyển về VEAM gần 6.183 tỷ đồng trong nửa đầu năm.

Nguồn: VEAM.

Như vậy, nếu nhìn vào cơ cấu lợi nhuận, có thể thấy hoạt động của các liên doanh mới là “cỗ máy kiếm tiền” quan trọng nhất đối với VEAM, thay vì các nhà máy sản xuất động cơ, máy nông nghiệp hay hoạt động kinh doanh xe tải của chính tổng công ty.

Dòng tiền từ các liên doanh không chỉ lớn trong một vài năm mà đã kéo dài suốt nhiều năm.

Theo thống kê, kể từ năm 2018 – thời điểm VEAM bắt đầu công bố báo cáo tài chính – tổng công ty đã nhận khoảng 53.835 tỷ đồng cổ tức từ các liên doanh, tương đương hơn 2 tỷ USD. Riêng Honda Việt Nam đóng góp khoảng 47.500 tỷ đồng, chiếm phần lớn nguồn cổ tức VEAM nhận được.

Dòng tiền này giúp lý giải vì sao một doanh nghiệp có doanh thu chỉ vài nghìn tỷ đồng mỗi năm lại có thể tích lũy lượng tiền mặt và tiền gửi lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng.

Đến cuối quý II/2026, VEAM đang nắm gần 18.000 tỷ đồng tiền và tiền gửi ngân hàng. Chỉ riêng khoản tiền này đã tạo ra 535 tỷ đồng thu nhập lãi tiền gửi trong 6 tháng, tương đương khoảng 13% lợi nhuận sau thuế.

Nói cách khác, VEAM đang có một vòng quay tiền khá đặc biệt: các liên doanh tạo ra cổ tức, cổ tức giúp doanh nghiệp tích lũy tiền, rồi lượng tiền khổng lồ tiếp tục sinh lãi tại ngân hàng.

Nhà máy sản xuất xe tải của VEAM. Ảnh: VEAM.

Nếu bỏ qua liên doanh, VEAM còn lãi bao nhiêu?

Đây mới là điểm đáng chú ý khi đánh giá hiệu quả kinh doanh thực chất của VEAM.

Trong 6 tháng đầu năm, doanh thu thuần của VEAM đạt 2.574 tỷ đồng. Sau khi trừ giá vốn, doanh nghiệp còn 388 tỷ đồng lợi nhuận gộp.

Trong khi đó, chi phí bán hàng và chi phí quản lý doanh nghiệp lần lượt là 59 tỷ đồng và 245 tỷ đồng. Cộng thêm khoảng 3 tỷ đồng chi phí tài chính, phần lợi nhuận còn lại từ hoạt động kinh doanh cốt lõi là khá mỏng.

Nếu đặt cạnh con số 3.982 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế, khoảng cách này trở nên rất rõ ràng.

Nói cách khác, cỗ máy sản xuất – kinh doanh trực tiếp của VEAM không tạo ra phần lớn lợi nhuận mà cổ đông đang nhìn thấy trên báo cáo kết quả kinh doanh.

Phần đóng góp áp đảo đến từ các khoản đầu tư vào liên doanh, liên kết; sau đó là thu nhập từ khối tiền gửi vào ngân hàng.

Tức là, nếu đánh giá VEAM như một doanh nghiệp sản xuất động cơ thuần túy, câu chuyện sẽ khá khác.

Nếu xét trên tổng thể tài sản và khả năng tạo lợi nhuận cho cổ đông, VEAM rõ ràng là một doanh nghiệp “kiếm tiền” rất tốt.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào hoạt động sản xuất, bán hàng và dịch vụ do chính VEAM trực tiếp vận hành, thì bức tranh lại kém nổi bật hơn nhiều.

Nói cách khác, thứ đang làm VEAM giàu lên không hẳn là những nhà máy của VEAM, những sản phẩm công ty tạo ra, mà là những khoản đầu tư được gieo từ hàng chục năm trước và nay đều đặn “hái quả” từ các liên doanh ô tô, xe máy lớn nhất Việt Nam.