Giá lương thực toàn cầu tăng tốc, bài toán an ninh lương thực thêm áp lực

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), Chỉ số giá lương thực thế giới tháng 9/2026 đạt bình quân 136 điểm, tăng 2 điểm, tương đương 1,5% so với tháng 8 và cao hơn 5,8% so với cùng kỳ năm 2025. Dù vẫn thấp hơn 15,1% so với mức đỉnh ghi nhận vào tháng 3/2022, chỉ số này đang cho thấy áp lực giá lương thực quốc tế gia tăng trở lại.

Đáng chú ý, đà tăng diễn ra trên nhiều nhóm hàng có vai trò quan trọng đối với an ninh lương thực. Chỉ số giá ngũ cốc của FAO tăng 5,1% trong tháng 9 và cao hơn 17,2% so với cùng kỳ năm trước. Giá lúa mì quốc tế tăng 6,3% do những hạn chế logistics tại khu vực Biển Đen, trong khi thời tiết khô hạn tại một số khu vực Bắc Mỹ trước mùa gieo trồng cũng tạo thêm sức ép lên thị trường.

Giá dầu thực vật cũng tăng 0,9% so với tháng trước và cao hơn 18,3% so với cùng kỳ năm 2025. Trong khi đó, chỉ số giá đường tăng 6,1%, đánh dấu tháng tăng thứ ba liên tiếp và lên mức cao nhất kể từ tháng 4/2025, chủ yếu do triển vọng nguồn cung đường toàn cầu thắt chặt hơn trong niên vụ 2026/27.

Giá lương thực toàn cầu tăng tốc, bài toán an ninh lương thực thêm áp lực

Địa chính trị tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng

Theo FAO, sự gia tăng giá lương thực trong tháng 9 chịu tác động đáng kể từ gián đoạn vận tải và những lo ngại về thời tiết, trong đó những hạn chế đối với vận tải biển tại Eo biển Hormuz và khu vực Biển Đen đang gây thêm sức ép lên năng lượng, vận chuyển và các mặt hàng lương thực chủ chốt.

Đây là một mắt xích quan trọng của thị trường lương thực toàn cầu. Năng lượng và phân bón là những đầu vào thiết yếu của sản xuất nông nghiệp, trong khi vận tải biển giữ vai trò then chốt trong lưu chuyển ngũ cốc, dầu thực vật, đường và nhiều mặt hàng nông sản khác.

Khi các tuyến vận tải chiến lược bị gián đoạn, chi phí vận chuyển và chi phí đầu vào có thể gia tăng, từ đó tạo áp lực lên giá hàng hóa. Với những quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu lương thực, năng lượng hoặc phân bón, cú sốc từ bên ngoài có nguy cơ nhanh chóng truyền dẫn vào thị trường trong nước.

FAO cảnh báo, nếu những sức ép này kéo dài, tác động cuối cùng có thể chuyển sang giá thực phẩm mà người tiêu dùng phải chi trả, đặc biệt tại các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu lương thực và năng lượng.

Biến đổi khí hậu làm gia tăng rủi ro

Nếu xung đột và gián đoạn thương mại tạo ra những cú sốc về logistics và chi phí, thì thời tiết cực đoan lại tác động trực tiếp đến năng lực sản xuất.

El Niño đang trở thành một trong những yếu tố đáng quan tâm đối với triển vọng an ninh lương thực trong những tháng tới. Theo Chương trình Lương thực thế giới (WFP), El Niño 2026-2027 có thể khiến ít nhất 49 triệu người tại các quốc gia vốn đã chịu tác động của mất an ninh lương thực rơi thêm vào tình trạng mất an ninh lương thực cấp tính vào cuối năm 2027. WFP dự báo tổng số người đối mặt tình trạng này tại 45 quốc gia có thể tăng từ khoảng 225 triệu lên 274 triệu người.

Các khu vực được dự báo chịu ảnh hưởng đáng kể gồm Trung Mỹ, miền nam châu Phi, Đông Phi và một số khu vực Nam Á, Đông Nam Á. Lũ lụt, hạn hán và nhiệt độ cực đoan có thể làm suy giảm năng suất, ảnh hưởng đến sinh kế nông nghiệp và gây thêm áp lực lên nguồn cung lương thực.

Điều đáng lưu ý là tác động của El Niño không dừng ở một mùa vụ. Những cú sốc về thời tiết có thể làm gián đoạn nhiều chu kỳ sản xuất liên tiếp, qua đó ảnh hưởng đến nguồn cung, thu nhập của người sản xuất và giá cả trên thị trường.

Khoảng cách lớn với mục tiêu xóa đói vào năm 2030

Những diễn biến trên diễn ra trong bối cảnh thế giới chỉ còn chưa đầy bốn năm để thực hiện các Mục tiêu phát triển bền vững, trong đó Mục tiêu số 2 hướng tới chấm dứt nạn đói, bảo đảm an ninh lương thực và cải thiện dinh dưỡng vào năm 2030.

Theo báo cáo Tình hình An ninh lương thực và Dinh dưỡng trên thế giới 2026 của FAO và các tổ chức Liên hợp quốc, khoảng 645 triệu người trên thế giới phải đối mặt với nạn đói trong năm 2025, tương đương 7,8% dân số toàn cầu. Dù tình trạng đói đã giảm trong năm thứ ba liên tiếp, tiến bộ vẫn được đánh giá là mong manh và không đồng đều.

FAO dự báo đến năm 2030, thế giới vẫn có thể còn khoảng 510-520 triệu người phải đối mặt với nạn đói, đồng nghĩa mục tiêu SDG 2 khó đạt được nếu không có những thay đổi mạnh mẽ về chính sách và đầu tư cho hệ thống lương thực.

Trong khi đó, Báo cáo Toàn cầu về Khủng hoảng Lương thực 2026 cho thấy 266 triệu người tại 47 quốc gia và vùng lãnh thổ đã phải đối mặt với mức độ mất an ninh lương thực cấp tính cao trong năm 2025. Xung đột, thời tiết cực đoan và các cú sốc kinh tế tiếp tục là những động lực chính đẩy tình trạng mất an ninh lương thực gia tăng.

Cần xây dựng hệ thống lương thực có sức chống chịu cao hơn

Những biến động trên thị trường cho thấy an ninh lương thực ngày nay không còn đơn thuần là câu chuyện về sản lượng nông nghiệp. Đây là bài toán tổng hợp liên quan đến năng lượng, phân bón, vận tải, thương mại quốc tế, khí hậu và năng lực ứng phó của từng quốc gia trước các cú sốc bên ngoài.

Trong ngắn hạn, việc duy trì thông suốt các tuyến vận tải quốc tế, hạn chế gián đoạn thương mại và bảo đảm nguồn cung các đầu vào thiết yếu cho sản xuất nông nghiệp có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm áp lực lên giá lương thực.

Về dài hạn, các quốc gia cần tăng cường năng lực sản xuất trong nước, xây dựng hệ thống dự trữ lương thực phù hợp, phát triển cơ chế cảnh báo sớm và đầu tư vào nông nghiệp có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đồng thời, việc duy trì thương mại nông sản mở, đa dạng hóa nguồn cung và tăng cường hợp tác đa phương sẽ giúp các nền kinh tế giảm phụ thuộc vào một tuyến vận tải, một thị trường hoặc một nguồn cung duy nhất.

Trong một thế giới mà xung đột có thể làm gián đoạn tuyến hàng hải, thời tiết cực đoan có thể làm đảo lộn mùa vụ và chi phí năng lượng có thể nhanh chóng truyền dẫn vào giá thực phẩm, xây dựng sức chống chịu cho hệ thống lương thực đang trở thành một phần quan trọng của năng lực chống chịu kinh tế và ổn định xã hội toàn cầu.