Elon Musk và đế chế của niềm tin

Hiếm có lãnh đạo doanh nghiệp nào in dấu trong văn hóa đại chúng sâu như Elon Musk. Từ một doanh nhân tham vọng, ông đã trở thành nhân vật trung tâm của văn hóa internet và tích lũy một khối tài sản khổng lồ, đến mức nay được xem là tỷ phú nghìn tỷ đầu tiên trên thế giới.

Trong lúc nỗi lo về bất bình đẳng gia tăng và công chúng ngày càng khắt khe hơn với giới siêu giàu, Musk vẫn duy trì được một lực lượng hâm mộ trung thành. Điều đó xảy ra mà không cần đến vẻ gần gũi kiểu Warren Buffett, thứ từ lâu vẫn giúp nhiều ông trùm làm mềm hình ảnh của mình.

Người ngưỡng mộ xem sự thẳng thắn và bất cần của Musk là một phần sức hút. Người chỉ trích thì thấy ở đó dáng dấp của một nhà tài phiệt lạm quyền, đồng thời cảnh báo về chất lượng quản trị tại các công ty của ông và sự can dự chính trị ngày một đậm màu đảng phái.

Dẫu vậy, niềm tin của nhà đầu tư vào các dự án của Musk vẫn rất lớn. SpaceX – đế chế tên lửa, vệ tinh và trí tuệ nhân tạo của ông – cùng Tesla, nhà sản xuất xe điện, tạo thành lõi quyền lực trong hệ sinh thái kinh doanh ấy. Việc SpaceX huy động kỷ lục 75 tỷ đô la trong đợt IPO hôm thứ Năm (11/6) cho thấy sức hấp dẫn đó chưa hề suy giảm. Trước thương vụ, Forbes ước tính tài sản ròng của Musk khoảng 780 tỷ đô la, bỏ xa người đứng kế tiếp là Larry Page, đồng sáng lập Alphabet.

“Người giàu thứ hai chỉ có khoảng 300 tỷ đô la – chưa bằng một phần ba mức tài sản tiềm năng của Musk,” Matt Durot, phó biên tập viên Forbes Wealth, nhận xét. “Và chỉ có một người khác, Larry Ellison, nhà sáng lập Oracle, từng chạm mốc 400 tỷ đô la.”

Phần lớn tài sản của Musk hiện nằm ở SpaceX, nơi cổ phần của ông được định giá khoảng 866 tỷ đô la. Khi cộng với Tesla và các tài sản khác, giá trị ròng của ông có thể vượt 1,1 nghìn tỷ đô la khi cổ phiếu bắt đầu giao dịch vào thứ Sáu (12/6), theo tính toán của Reuters từ hồ sơ công ty. Con số này bao gồm cả số cổ phần sẽ được phân bổ dần theo thời gian. Musk nổi lên nhờ Tesla và SpaceX, trước khi mở rộng ảnh hưởng bằng thương vụ thâu tóm Twitter trị giá 44 tỷ đô la vào năm 2022. Thương vụ ấy trao cho ông một kênh trực tiếp tới hàng trăm triệu người dùng và biến ông thành một tiếng nói nổi bật về chính trị, nhập cư, chi tiêu công và tự do ngôn luận.

Việc dấn sâu vào chính trị – đặc biệt là vai trò trong Bộ Hiệu quả Chính phủ (DOGE) của Tổng thống Mỹ Donald Trump năm ngoái – trở thành một trong những dự án gây tranh cãi nhất của ông. Cái giá chính trị dường như đi cùng hệ quả thương mại: doanh số Tesla suy yếu ở một số thị trường quốc tế trong năm 2025, khi các cuộc biểu tình và làn sóng tẩy chay của người tiêu dùng nhắm vào hãng xe điện này.

Elon Musk sinh năm 1971 tại Pretoria, Nam Phi, trong gia đình có mẹ là người Canada và cha là người Nam Phi. Ông theo học Đại học Pennsylvania và tốt nghiệp vào năm 1997. Năm 2008, ông nắm quyền điều hành Tesla với niềm tin rằng xe điện có thể kết hợp hiệu năng cao với các tính năng điều khiển bằng phần mềm, qua đó tái định nghĩa ngành ô tô toàn cầu. Nhiều nhà quan sát cho rằng thành công của Tesla – cùng mức vốn hóa vượt một nghìn tỷ đô la – đã buộc các hãng xe truyền thống phải nghiêm túc xoay trục sang xe điện.

Nhiều nhà đầu tư nay đặt cược rằng Musk có thể lặp lại kỳ tích ấy trong lĩnh vực không gian và trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, SpaceX vẫn cần rất nhiều tiền mặt, và phần lớn giá trị của công ty dựa trên những công nghệ có thể còn mất nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, mới chứng minh được tính khả thi thương mại.

Ngoài Tesla và SpaceX, Musk còn đồng sáng lập năm công ty khác, trong đó có startup đào hầm The Boring Company và Neuralink, nhà sản xuất thiết bị cấy ghép não.

Trên cương vị CEO Tesla, Musk vừa gây tranh cãi vừa nhận được nhiều lời ca ngợi. Ông được ghi công trong việc biến Tesla thành hãng xe có giá trị nhất thế giới. Trong nhiều năm, các lãnh đạo của những hãng xe truyền thống từng xem nhẹ mối đe dọa ấy, khó tin rằng một startup ô tô có thể sản xuất hàng loạt xe điện mà vẫn có lãi.

“Ông ấy đã khôi phục sự kính trọng của thế giới đối với sự khéo léo của nước Mỹ trong kỹ thuật ô tô,” Bob Lutz, cựu phó chủ tịch General Motors, nói.

Nhưng Tesla cũng liên tục đối mặt với các rắc rối pháp lý và lo ngại của cổ đông xoay quanh vị CEO nổi tiếng của mình, đặc biệt là gói lương năm 2018 từng được định giá 56 tỷ đô la.

Ảnh hưởng của Musk lan rộng đến mức giới quan sát thị trường đã đặt tên cho mạng lưới doanh nghiệp quanh ông là “nền kinh tế Musk”.

Hiện tượng ấy sinh ra cái mà một số nhà đầu tư gọi là “phần thưởng Elon”: mức định giá tăng thêm, được chống đỡ không chỉ bởi số liệu tài chính mà còn bởi niềm tin vào tầm nhìn của chính Musk.

“Giống như Tesla, SpaceX là một canh bạc đặt vào Elon Musk,” Matt Kennedy, chiến lược gia cấp cao tại Renaissance Capital, đơn vị nghiên cứu chuyên về IPO và ETF, nhận xét. “Mức vốn hóa từ 1,5 nghìn tỷ đến 2 nghìn tỷ đô la sẽ làm đảo lộn mọi phương pháp định giá truyền thống; mô tả chính xác hơn có lẽ là một ‘phần bù Elon Musk’.”

Sự tập trung ảnh hưởng vào một doanh nhân duy nhất làm dấy lên thêm lo ngại về quản trị doanh nghiệp, xung đột lợi ích và rủi ro khi vận mệnh công ty bị gắn quá chặt với một cá nhân.

Trong nhiều năm, Musk đã biến các cuộc va chạm với cơ quan quản lý, tỷ phú, giới bán khống, nhà báo và các tổ chức truyền thông – trong đó có hãng tin Reuters – thành những màn đối đầu công khai quen thuộc trên mạng xã hội.

Liên minh giữa Musk và Trump cũng đi theo một mô thức quen thuộc. Sau khi góp phần tài trợ cho chiến dịch trở lại Nhà Trắng của Trump và giữ vai trò cố vấn cấp cao thông qua sáng kiến DOGE của chính quyền, Musk trở thành một trong những đồng minh doanh nghiệp thân cận nhất của tổng thống. Mối quan hệ ấy rồi cũng rạn nứt vì bất đồng về chính sách và chi tiêu, dẫn tới một cuộc khẩu chiến công khai. Dù sau đó cả hai phần nào xuống giọng, sự đổ vỡ này phơi bày ranh giới ngày càng mờ giữa đế chế kinh doanh của Musk và tham vọng chính trị của ông.

Tuy vậy, với nhiều nhà đầu tư, những lo ngại về hành vi thất thường của Musk vẫn bị lấn át bởi thành tích biến các ý tưởng táo bạo thành những công ty đắt giá bậc nhất thế giới.

“Elon là Edison của thời đại chúng ta,” Jamie Dimon, giám đốc điều hành JPMorgan Chase, nói trong một cuộc trao đổi gần đây với Musk.

Vị lãnh đạo ngân hàng này, từng là đối thủ của Musk trong một cuộc chiến pháp lý kéo dài, nay lại trở thành người ngưỡng mộ ông. Trả lời CNBC năm ngoái, Dimon nói cả hai đã “làm hòa” và ca ngợi Musk là “Einstein của thời đại chúng ta”.