Đưa âm nhạc truyền thống Việt Nam vươn ra thế giới bằng giá trị nguyên bản

Mỗi nhạc cụ là một câu chuyện, một bản sắc riêng

Âm nhạc Việt Nam vốn phát triển theo không gian văn hóa vùng miền từ Bắc chí Nam. Có những nhạc cụ là kết tinh sáng tạo của cư dân bản địa trên từng vùng đất; có những loại được du nhập từ bên ngoài nhưng qua thời gian đã được dân tộc hóa, bản địa hóa để phù hợp với thẩm mỹ và tâm hồn người Việt.

Mỗi nhạc cụ truyền thống đều mang một đặc trưng riêng, với âm sắc, cấu trúc và chức năng gắn chặt với đời sống cộng đồng. Từ trống lớn, trống nhỏ đến đàn nhị, đàn bầu, đàn tranh, sáo trúc…, tất cả đều trải qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, tích tụ trong mình những giá trị văn hóa, tâm linh, thẩm mỹ và nghệ thuật đặc trưng của dân tộc.

Nhạc cụ truyền thống Việt Nam là một phần quan trọng của văn hóa và lịch sử dân tộc.

Sự phong phú của âm nhạc truyền thống còn thể hiện rõ qua từng vùng miền. Ở Nam Trung bộ, qua các nghiên cứu văn hóa dân gian, có thể thấy kho tàng dân ca, dân nhạc rất đa dạng với đầy đủ các thể loại như hát ru, đồng dao, lý, hò, vè, hát bả trạo, hát sắc bùa, hò đưa linh, hô - hát bài chòi, hò khoan đối đáp, tuồng (hát bội), đi cùng các nhạc cụ truyền thống như đàn kìm, đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn bầu, đàn cò, sáo, tiêu, song loan.

Trong khi đó, vùng đồng bằng và trung du Bắc bộ lại nổi bật với đàn nguyệt, sáo, đàn tranh, đàn nhị, đàn tam thập lục, đàn bầu, mõ, phách, trống, kèn loa - những nhạc cụ mang tính giản dị, thân thiện, phù hợp với tâm hồn chất phác của cư dân nông nghiệp.

Trong kho tàng ấy, trống giữ một vị trí đặc biệt. Tiếng trống trong văn hóa Việt không đơn thuần là nhạc cụ giữ nhịp, mà còn là âm thanh của sự khởi đầu, của linh thiêng, của sức mạnh cộng đồng và tinh thần dân tộc.

Từ trống đồng Đông Sơn - biểu tượng của nền văn minh Việt cổ, đến trống hội làng, trống chầu trong ca trù, trống chèo trên sân khấu dân gian, mỗi nhịp trống đều gắn với lịch sử, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của người Việt. Chính chiều sâu văn hóa ấy đã khiến tiếng trống Việt Nam trở thành chất liệu độc đáo trong con mắt giới nghiên cứu và nghệ sĩ quốc tế.

Đánh trống không đơn thuần là dùng sức. Trống cần lực, nhịp, độ chính xác và "thần khí". Khi diễn tấu, người nghệ sĩ phải biết cân bằng giữa điều khiển kỹ thuật và khả năng dẫn năng lượng từ toàn thân, từ hông và hơi thở. Đánh trống không chỉ bằng tay, mà bằng toàn bộ cơ thể và nội lực bên trong.

Tiếng trống trong văn hóa Việt không đơn thuần là nhạc cụ giữ nhịp, mà còn là âm thanh của sự khởi đầu

Tiếng trống Việt và hành trình kể câu chuyện bản sắc ra toàn thế giới

Tuy nhiên, chính chiều sâu văn hóa và vai trò đặc biệt ấy của trống - cũng như của âm nhạc truyền thống nói chung - lại đang phải đối mặt với không ít thách thức trong đời sống đương đại.

Trong nhiều năm qua, sự dịch chuyển mạnh mẽ của xã hội cùng tâm lý ưa chuộng cái mới đã khiến cán cân thẩm mỹ văn hóa - nghệ thuật dần nghiêng về phía các giá trị hiện đại, thị trường. Từ trang phục, ngôn ngữ, lối sống cho đến sân khấu, thơ ca và âm nhạc, những xu hướng mới nhanh chóng chiếm lĩnh đời sống xã hội.

Nền kinh tế thị trường khiến không ít giá trị nghệ thuật cổ truyền của cha ông bị lãng quên, nhường chỗ cho âm nhạc thị trường và những quan niệm “thẩm mỹ mới” của số đông. Văn hóa Việt Nam vì thế đứng trước nguy cơ mất cân bằng giữa bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống.

Trong bối cảnh đó, việc âm nhạc truyền thống Việt Nam, đặc biệt là tiếng trống, tìm được con đường đi ra thế giới mang ý nghĩa không nhỏ. Khi trống đứng riêng (độc diễn), đó là không gian của lễ nghi, khai mở và chiều sâu văn hóa. Đây là gốc rễ không thể đánh mất. Ngược lại, trong những sân khấu đương đại, giao lưu văn hóa hay tiếp cận khán giả trẻ, trống có thể kết hợp với múa, trình diễn hình thể, nhạc cụ dân tộc khác, dàn nhạc giao hưởng hay âm nhạc đương đại. Nguyên tắc cốt lõi là trống không trở thành âm thanh nền, không bị bóp méo âm sắc và vẫn giữ vai trò dẫn dắt hoặc đối thoại.

Những năm gần đây, nhiều nghệ sĩ Việt đã chủ động đưa trống truyền thống ra khỏi khuôn khổ biểu diễn quen thuộc, kết hợp với giao hưởng, jazz, hay trình diễn đương đại. Các tiết mục trống xuất hiện ngày càng nhiều tại các festival nghệ thuật quốc tế, tạo ấn tượng bởi sự giao thoa giữa âm thanh dân gian và tư duy âm nhạc hiện đại.

Một trong những điển hình cho hành trình đưa tiếng trống Việt bước ra không gian ngoại giao – văn hóa quốc tế là Nhóm Trống Đồng. Không chỉ biểu diễn nghệ thuật thuần túy, nhóm thường xuyên được mời tham gia các sự kiện chính trị, ngoại giao và văn hóa lớn của đất nước, nơi tiếng trống truyền thống trở thành âm thanh mở đầu, giới thiệu bản sắc Việt Nam với bạn bè quốc tế. Nhóm từng biểu diễn khai mạc Đại hội Thế giới Liên đoàn các Hiệp hội giao nhận vận tải quốc tế (FIATA World Congress), mang âm thanh trống dân tộc Việt Nam đến với đông đảo đại biểu và quan khách nước ngoài.

Nhóm Trống Đồng vinh dự được mời biểu diễn mở màn khai mạc Sự kiện “FIATA World Congress" - Đại hội thế giới liên đoàn các Hiệp hội giao nhận vận tải quốc tế

Ở những sự kiện mang dấu ấn chính trị, tiếng trống của Nhóm Trống Đồng tiếp tục giữ vai trò biểu tượng. Trong các chương trình ấy, những nghệ sĩ nòng cốt của nhóm trực tiếp đảm nhiệm phần trình diễn, trong đó có nghệ sĩ Thu Hà, người được mời biểu diễn trống Sấm tại Đại hội đại biểu Đảng bộ Công an Trung ương lần thứ VIII, nhiệm kỳ 2025–2030. Ngoài ra, Nhóm Trống Đồng còn được vinh dự tham gia phần “Tiếng trống lịch sử” mở màn trong chương trình Bế mạc Triển lãm Thành tựu đất nước “80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”.

Nhóm Trống Đồng biểu diễn đánh “Tiếng trống lịch sử” mở màn trong chương trình Bế mạc Triển lãm Thành tựu đất nước “80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”.

Đặc biệt, tại Lễ tiếp đón Thủ tướng Ethiopia Abiy Ahmed Ali, Nhóm Trống Đồng đã trình diễn tác phẩm “Vũ điệu Châu Phi”, kết hợp tiết tấu Ethiopia với kỹ thuật trống vỗ châu Phi trên nền tư duy trống Việt, cho thấy khả năng đối thoại văn hóa linh hoạt của âm nhạc truyền thống Việt Nam trong không gian ngoại giao hiện đại.

Những tiết mục này đã được gây chú ý bởi cách khai thác chiều sâu văn hóa truyền thống trong một hình thức thể hiện mới mẻ.

Ở mảng biểu diễn chuyên nghiệp, nhiều màn biểu diễn chơi trống truyền thống kết hợp âm nhạc đương đại như jazz, pop, hay worldbeat để tạo ra âm thanh hiện đại - thường xuyên góp mặt trong các chương trình giao lưu văn hóa tại châu Âu và châu Á. Tiếng trống lúc này không chỉ vang lên trong không gian dân gian mà còn mở ra những không gian thưởng thức mới cho khán giả quốc tế.

Song song với đó, nhiều nhóm trống trẻ tại TP.HCM và Hà Nội đang chủ động đưa trống truyền thống vào các chương trình nghệ thuật lớn, từ lễ khai mạc sự kiện văn hóa - du lịch đến các sân khấu biểu diễn quy mô. Các tiết mục trống hội, trống dân tộc được làm mới bằng dàn dựng sân khấu, ánh sáng, tiết tấu nhanh và cấu trúc hiện đại, phù hợp với thị hiếu khán giả trẻ nhưng vẫn giữ được bản sắc cốt lõi. Không ít nghệ sĩ trống Việt cũng được mời giảng dạy và biểu diễn tại châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc - những thị trường vốn rất khắt khe với âm nhạc truyền thống ngoại biên.

Điều đáng chú ý là âm nhạc truyền thống Việt Nam không “ra thế giới” bằng cách hòa tan bản sắc. Ngược lại, tiếng trống và các nhạc cụ dân tộc vẫn giữ nguyên cốt lõi văn hóa, nhịp điệu và tinh thần dân gian, nhưng được đặt trong cấu trúc âm nhạc hiện đại, ngôn ngữ trình diễn quốc tế và tư duy sân khấu mới. Chính sự kết hợp này giúp khán giả nước ngoài dễ tiếp cận, trong khi dấu ấn Việt Nam vẫn hiện diện rõ ràng, không thể nhầm lẫn.

Bên cạnh nỗ lực cá nhân của nghệ sĩ, nhiều dự án bảo tồn và quảng bá âm nhạc truyền thống cũng đang góp phần đưa tiếng trống Việt đi xa hơn thông qua các chương trình giao lưu văn hóa, tuần lễ Việt Nam ở nước ngoài và các dự án hợp tác quốc tế. Đặc biệt, thế hệ nghệ sĩ trẻ được đào tạo bài bản, am hiểu công nghệ và ngoại ngữ đang trở thành cầu nối quan trọng giữa di sản âm nhạc dân tộc và thị trường nghệ thuật toàn cầu.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự vươn ra của âm nhạc truyền thống Việt Nam vượt lên trên câu chuyện thuần túy nghệ thuật. Đó là cách Việt Nam kể câu chuyện của mình bằng ngôn ngữ âm thanh, khẳng định một bản sắc văn hóa riêng trong dòng chảy chung của thế giới.

Âm nhạc truyền thống Việt Nam đã, đang và sẽ tiếp tục tìm được chỗ đứng theo cách không ồn ào, không chạy theo trào lưu, mà bằng chính giá trị nguyên bản và sức sống bền bỉ của mình. Trong hành trình ấy, tiếng trống giữ vai trò như nhịp tim văn hóa, gióng lên âm vang của một dân tộc có chiều sâu lịch sử, đồng thời nuôi dưỡng khát vọng hội nhập của âm nhạc Việt Nam hôm nay.