Doanh nghiệp xã hội và bài toán sinh kế cho người khuyết tật

Nỗ lực tìm kiếm việc làm với khát khao tự chủ

“Sau này, tôi muốn trở về quê hương để có thể giúp đỡ những người khuyết tật khác, để họ cũng có cơ hội làm việc và sống độc lập như tôi” - đó là ước mơ nhỏ bé và giản đơn mà chị Kim Hồng, người phụ nữ quê Bắc Kạn (nay là Thái Nguyên) đang làm nhân viên bán hàng tại cửa hàng nhỏ của Chạm Vào Xanh, đã ấp ủ suốt 3 năm kể từ ngày có cơ duyên làm việc tại đây. Trước khi bén duyên với công việc này, chị từng gặp khó khăn khi tìm việc do sức khỏe khó có thể đáp ứng yêu cầu công việc, trình độ học vấn hạn chế và thu nhập từ những công việc trước đó không đủ trang trải cuộc sống.

Dù vận động và diễn đạt khó khăn, niềm hạnh phúc vẫn ánh lên trong đôi mắt sáng và tinh anh của chị mỗi khi nhắc về công việc của mình: “Tôi chưa bao giờ hối hận khi làm việc tại đây”

Chị Hồng không giấu được niềm vui khi được sống độc lập bằng sức lao động của mình

Tại Chạm Vào Xanh, mỗi người lao động đều đang từng bước tìm kiếm sự tự chủ theo cách riêng, từ công việc bán hàng đến việc tự tay tạo ra các sản phẩm thủ công có giá trị sử dụng và thẩm mỹ. Phần lớn người khuyết tật tại đây là người sống chung với bại não (Cerebral Palsy - CP), một nhóm rối loạn vĩnh viễn về vận động, thăng bằng và tư thế do tổn thương hoặc sự phát triển bất thường của não bộ.

Với 1 số người có thể trạng khuyết tật đặc biệt nặng, có khi đôi chân lại trở thành phương tiện chính để đan, móc len và tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh. Từ những cách làm riêng phù hợp với khả năng vận động của bản thân, mỗi món đồ thủ công đều kết tinh từ sự kiên trì và nỗ lực vượt lên số phận của người lao động.

Bùi Thu Hiền - cô gái kiên cường đã tạo ra những chiếc vòng len bằng đôi chân. Ảnh FBCVX

Đằng sau sản phẩm sáng tạo là bài toán thị trường

Chạm Vào Xanh được thành lập vào tháng 10/2022, bởi chị Lưu Thị Hiếu và Nguyễn Thùy Chi, hai người cùng sống với hội chứng bại não (CP). Doanh nghiệp ra đời với mong muốn biến lao động sáng tạo trở thành sinh kế bền vững cho người khuyết tật và mang lại cho họ môi trường làm việc phù hợp. Tuy nhiên, để những sản phẩm thủ công chuyển hóa thành thu nhập và việc làm lâu dài, doanh nghiệp phải giải quyết đồng thời bài toán thị trường, năng lực vận hành và khả năng thích ứng với chuyển đổi số.

Chị Nguyễn Thùy Chi (trái) và chị Lưu Thị Hiếu (phải) chụp ảnh kỷ niệm cùng đối tác. Ảnh FBCVX

Theo thống kê, Việt Nam hiện có khoảng trên 7 triệu người khuyết tật, chiếm 7,06% dân số từ 2 tuổi trở lên. Tuy nhiên, tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của người khuyết tật tại Việt Nam luôn ở mức thấp và khoảng cách so với người không khuyết tật có xu hướng gia tăng khi tỷ lệ tham gia lực lượng lao động giữa 2 nhóm tăng từ 50,4 điểm phần trăm năm 2016 lên 53,5 điểm phần trăm năm 2023. Đặc biệt, tỷ lệ tham gia lao động của người khuyết tật nặng rất thấp và khoảng cách này càng rõ rệt trong nhóm tuổi lao động từ 18 đến 40. Những con số biết nói trên cho thấy người khuyết tật vẫn đối mặt với nhiều rào cản trong tiếp cận việc làm, đặc biệt khi thị trường lao động ngày càng yêu cầu cao về kỹ năng nghề nghiệp và năng lực số.

Theo chị Hiếu, thách thức lớn của doanh nghiệp là chuyển hóa sự quan tâm của cộng đồng thành nhu cầu mua hàng ổn định. Lòng thương cảm có thể tạo đầu ra tạm thời, nhưng không đủ làm nền tảng duy trì việc làm nếu thiếu khách hàng quay lại và các đơn hàng thường xuyên. Để duy trì việc làm giữa thời điểm kinh tế có nhiều biến động, chị Hiếu cho biết: “Áp lực là điều khó tránh khỏi bởi chúng tôi phải đồng thời giải quyết bài toán kinh doanh và sứ mệnh xã hội”.

Góc cửa hàng với các sản phẩm thủ công do người khuyết tật tại đây làm ra.

Hiện nay, doanh nghiệp đang nỗ lực chuyên nghiệp hóa và hoàn thiện quy trình vận hành, từ kiểm soát chi phí, lựa chọn sản phẩm tiềm năng đến việc tổ chức công việc cá nhân hóa cho từng lao động. Nếu chạy theo nhu cầu thị trường mà bỏ qua điều kiện và môi trường làm việc của người lao động, mô hình sẽ đi chệch khỏi sứ mệnh ban đầu, ngược lại, nếu thiếu đi năng lực cạnh tranh thực chất, sinh kế sẽ khó bền vững.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, các nền tảng trực tuyến góp phần quảng bá sản phẩm, mở rộng phân phối và giúp công chúng nhìn nhận người khuyết tật qua năng lực lao động thay vì chỉ qua hoàn cảnh khó khăn. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận môi trường số vẫn là một rào cản khi chỉ 33,6% người khuyết tật có thể truy cập Internet, so với 83,7% ở người không khuyết tật (theo Điều tra người khuyết tật năm 2023). Điều này đặt ra yêu cầu kép: doanh nghiệp phải thích ứng với thị trường số, còn người khuyết tật cần có điều kiện tiếp cận công nghệ để không bị bỏ lại phía sau.

Hoạt động giao lưu Boccia thường xuyên được tổ chức nhằm thúc đẩy tinh thần thể thao hội nhập. Ảnh PBCVX

Chung tay tiếp sức cho doanh nghiệp xã hội

Như vậy, để sinh kế của người khuyết tật được duy trì bền vững, cần có sự kết nối giữa nhu cầu thị trường, năng lực vận hành của doanh nghiệp và môi trường xã hội tạo điều kiện cho họ tham gia lao động bình đẳng.

Trên thực tế, khả năng duy trì việc làm không chỉ phụ thuộc vào năng lực cá nhân của người khuyết tật, mà còn gắn liền với điều kiện làm việc, khả năng tiếp cận hệ thống giao thông, hạ tầng công nghệ, cơ hội đào tạo nghề,... Đặc biệt, đối với một số thể trạng khuyết tật, trợ lý cá nhân (PA) hoặc hình thức hỗ trợ phù hợp là điều kiện quan trọng để họ tham gia lao động. Do đó, tạo cơ hội việc làm cần đi đôi với tháo gỡ những rào cản trong môi trường sống và làm việc, để người khuyết tật có điều kiện phát huy năng lực và gắn bó lâu dài với nghề.

Hy vọng có nhiều hơn những cánh cửa việc làm được mở ra cho người khuyết tật

Chia sẻ với nhóm phóng viên, chị Hiếu nói: “Tôi hy vọng có nhiều hơn những chính sách khuyến khích doanh nghiệp sử dụng sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp xã hội và mở rộng cơ hội làm việc hòa nhập. Sự hợp tác giữa khu vực tư nhân, các tổ chức xã hội và cơ quan quản lý sẽ giúp tạo ra 1 hệ sinh thái hỗ trợ thiết thực hơn”. Khi doanh nghiệp được tiếp sức, sản phẩm được thị trường đón nhận và người khuyết tật được tạo điều kiện phát huy năng lực, những nỗ lực ấy sẽ góp phần xây dựng một môi trường lao động bình đẳng, nơi mọi người đều có cơ hội làm việc, cống hiến và phát triển.