Châu Phi thành tâm điểm mới trong cuộc đua công nghệ toàn cầu

Trong chuyến thăm Nairobi gần đây, ông Alex Okosi, Giám đốc điều hành Google tại châu Phi, đã tham dự một cuộc trao đổi giữa các quan chức Chính phủ Kenya và giới trẻ địa phương về công nghệ.

Từ văn phòng của Google tại khu West End, London, ông Okosi kể lại trường hợp một phụ nữ Kenya từng gặp nhiều khó khăn trong giai đoạn Covid-19, không tìm được việc làm và phải một mình nuôi con. Sau khi tham gia chương trình chứng chỉ logistics của Google, người này đã có việc làm tại một công ty toàn cầu.

Theo ông Okosi, những câu chuyện như vậy cho thấy Google đang góp phần mở rộng cơ hội phát triển cho châu Phi, khi người lao động tại Kenya có thể làm việc cho doanh nghiệp toàn cầu mà không cần rời quê hương. Ông cho rằng đây là những ví dụ khiến bản thân, với tư cách một người châu Phi, cảm thấy lạc quan.

Ông Alex Okosi, giám đốc khu vực châu Phi của Google, là một trong những nhân tố giúp người dân ở lục địa đen có cơ hội bình đẳng với thế giới và kết nối thế giới công nghệ

Ông Okosi, 51 tuổi, người Nigeria, từng học tập tại Mỹ và được biết đến qua thời gian làm việc tại MTV, hiện là một trong những gương mặt nổi bật trong làn sóng đầu tư công nghệ quy mô lớn vào châu Phi. Sau thời gian dài lục địa này chưa được các tập đoàn công nghệ toàn cầu chú ý đúng mức, dòng vốn và hạ tầng số đang bắt đầu dịch chuyển mạnh mẽ hơn.

Tháng 7 vừa qua, Google cho biết đã hoàn tất cam kết đầu tư 1 tỷ USD vào châu Phi trong vòng 5 năm. Tập đoàn này đã xây dựng một tuyến cáp ngầm kết nối Tây Phi với Bồ Đào Nha và đang triển khai một tuyến khác nhằm liên kết châu Phi với Australia thông qua Ấn Độ.

Meta cùng một liên minh gồm các nhà cung cấp dịch vụ di động như Orange và Vodafone cũng đã xây dựng tuyến cáp ngầm riêng bao quanh châu Phi, được xem là tuyến dài nhất thế giới. Dự án này được kỳ vọng có thể đóng góp thêm khoảng 0,5% vào GDP của lục địa trong hai đến ba năm đầu vận hành.

Microsoft đặt mục tiêu kết nối 117 triệu người châu Phi với internet. Starlink hiện có khoảng 500.000 người dùng tại lục địa này, trong khi Amazon cũng tham gia thị trường internet vệ tinh. Trung Quốc cũng không đứng ngoài cuộc, với mô hình AI DeepSeek được sử dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia châu Phi.

Ngành công nghệ nhìn nhận đây là thời điểm có tính bước ngoặt đối với châu Phi. Trong tổng dân số khoảng 1,6 tỷ người, vẫn còn khoảng 400 triệu người chưa được tiếp cận internet và 250 triệu người sống ngoài vùng phủ sóng của mạng cáp quang hoặc mạng di động.

Dù vậy, quá trình số hóa đang tác động ngày càng rõ đến đời sống kinh tế - xã hội. Nền kinh tế kỹ thuật số của châu Phi chỉ chiếm 1,1% GDP vào năm 2012 nhưng được dự báo đạt 8,5% vào năm 2050. Hiện lục địa này có khoảng 10 công ty công nghệ được định giá trên 1 tỷ USD. Dịch vụ thanh toán di động, khởi đầu từ mô hình M-Pesa do Safaricom thuộc Vodafone phổ biến tại Kenya năm 2007, đã lan rộng ra toàn châu Phi và nhiều thị trường khác. Các nền tảng như Flutterwave và Paystack góp phần giải quyết bài toán thanh toán xuyên biên giới vốn từng là rào cản lớn.

Các ứng dụng chuyển tiền giúp cộng đồng người châu Phi tại châu Âu và Bắc Mỹ gửi hàng tỷ bảng Anh về quê nhà. Tại các đô thị lớn, dịch vụ gọi xe, giao hàng và đặt vé qua ứng dụng đã trở nên phổ biến. Y tế từ xa mở rộng nhanh, trong khi trí tuệ nhân tạo bắt đầu được ứng dụng trong nông nghiệp, bao gồm dự báo nguy cơ bùng phát dịch bệnh.

Sự phát triển của các nền tảng số cũng hỗ trợ ngành công nghiệp sáng tạo châu Phi vươn ra toàn cầu. Các nghệ sĩ như Burna Boy của Nigeria đã xuất hiện trên những sân khấu quốc tế lớn. Theo ông Okosi, khoảng 70% thu nhập của các nhà sáng tạo nội dung trực tuyến tại châu Phi đến từ người xem bên ngoài lục địa. Ông cũng đang phát triển một podcast phỏng vấn các nhân vật trong lĩnh vực giải trí và lãnh đạo doanh nghiệp châu Phi.

Cuộc đua công nghệ tại châu Phi vì thế được một số nhà quan sát gọi là “cuộc tranh giành châu Phi mới”. Tuy nhiên, ông Okosi cho rằng một mình Google không thể tạo ra sự chuyển biến cho toàn lục địa; thay vào đó, cần sự tham gia của nhiều chủ thể để cùng phát triển hệ sinh thái.

Ở chiều ngược lại, một nhóm học giả cảnh báo về nguy cơ “chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số”. Theo các nhà nghiên cứu như Michael Kwet, nghiên cứu sinh thỉnh giảng tại Trường Luật Yale, thay vì khai thác vàng hay cao su như trước đây, các tập đoàn công nghệ có thể đang khai thác dữ liệu người dùng châu Phi, chuyển về Thung lũng Silicon và thương mại hóa thông qua quảng cáo.

Một số báo cáo cũng đề cập đến việc người lao động châu Phi được thuê với mức lương thấp để làm công việc gắn nhãn dữ liệu, xử lý khối lượng lớn nội dung trực tuyến phục vụ huấn luyện các mô hình AI.

Ông Okosi bác bỏ một số quan điểm cho rằng đây là “chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số”. Theo ông, dữ liệu của châu Phi đang được sử dụng để xây dựng các sản phẩm và giải pháp phục vụ chính thị trường châu Phi, thay vì chỉ bị khai thác một chiều.

Tương tự các đối thủ, Google vận hành nhiều chương trình hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp tại châu Phi, đồng thời cấp học bổng cho các khóa học công nghệ thông tin. Công ty cũng có các trung tâm nghiên cứu AI tại Nairobi (Kenya) và Accra (Ghana), nơi các nhà nghiên cứu địa phương tập trung vào những vấn đề như dự báo lũ lụt.

Việc phát triển trung tâm nghiên cứu AI tại Accra (Ghana) cho thấy tính chất thiết yếu của chiến lược đầu tư vào châu Phi của Google

Chế độ tìm kiếm AI của Google hiện hỗ trợ 13 ngôn ngữ châu Phi. Đầu năm nay, công ty cũng ra mắt miễn phí một bộ dữ liệu gồm các bản ghi âm của 21 ngôn ngữ nói tại châu Phi, nhằm hỗ trợ các nhà phát triển xây dựng công cụ chuyển giọng nói thành văn bản. Theo ông Okosi, Google muốn phát triển một thị trường mà doanh nghiệp này cũng tham gia và đóng vai trò trong đó, thay vì chỉ khai thác giá trị từ thị trường.

Trong khi đó, một số chính phủ đã bắt đầu tăng cường các biện pháp bảo vệ dữ liệu công dân. Nigeria và Nam Phi thông qua quy định yêu cầu một số dữ liệu người dùng, như thông tin về chủng tộc và sinh trắc học, phải được lưu trữ trên máy chủ đặt trong nước. Rwanda đang phát triển nền tảng điện toán đám mây và hệ thống thanh toán kỹ thuật số riêng, còn Nigeria điều tra Meta, X và Alphabet, công ty mẹ của Google, liên quan đến lo ngại về vị thế thống lĩnh thị trường.

Ông Adil El Youssefi, Giám đốc điều hành Africa Data Centres, mạng lưới trung tâm dữ liệu hàng đầu tại châu Phi với 4 cơ sở, đánh giá tích cực các động thái này. Dù gần 1/5 dân số thế giới sống tại châu Phi, lục địa này hiện chỉ chiếm khoảng 1% công suất trung tâm dữ liệu toàn cầu. Theo ông, việc gia tăng tỷ lệ dữ liệu được lưu trữ tại địa phương là yêu cầu cấp thiết.

Ông Wamkele Mene, Tổng thư ký Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA), cho biết để đáp ứng nhu cầu, châu Phi cần thêm 500 trung tâm dữ liệu vào cuối năm 2035, nâng tổng số lên khoảng 700. Hạ tầng dữ liệu nội địa không chỉ giúp tăng năng lực bảo vệ người dùng mà còn cải thiện tốc độ và độ ổn định của dịch vụ. Ông El Youssefi lấy ví dụ, nếu một giao dịch ngân hàng được thực hiện tại Lagos nhưng ứng dụng lại vận hành từ Singapore, xác suất gián đoạn sẽ cao hơn.

Tuy nhiên, tương tự nhiều thị trường khác, một thách thức lớn đối với châu Phi là thiếu nguồn cung điện ổn định.

Các nhà vận hành trung tâm dữ liệu quy mô nhỏ thường phải dự trữ hàng chục nghìn lít dầu diesel tại chỗ để duy trì máy phát điện dự phòng. Tháng 5 vừa qua, Tổng thống Kenya William Ruto xác nhận kế hoạch xây dựng trung tâm dữ liệu trị giá 1 tỷ USD của Microsoft đã bị hoãn. Theo ông, nếu vận hành trung tâm dữ liệu này, Kenya có thể phải cắt điện một nửa đất nước.

Ông El Youssefi đặt mục tiêu mở rộng quy mô hoạt động gấp 5 lần trong vòng 5 năm tới. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu này, hệ thống lưới điện của châu Phi cần được nâng cấp và mở rộng đáng kể.

Bất chấp thách thức về năng lượng, các trung tâm dữ liệu vẫn tiếp tục được xây dựng. McKinsey dự báo công suất trung tâm dữ liệu tại 5 thị trường lớn nhất châu Phi sẽ tăng từ khoảng 400 MW hiện nay lên 1,5-2,2 GW vào năm 2030. Để so sánh, công suất trung tâm dữ liệu của châu Âu hiện ở mức khoảng 12 GW.

Năm ngoái, Google ra mắt khu vực điện toán đám mây đầu tiên tại châu Phi, cho phép doanh nghiệp trong khu vực sử dụng dịch vụ đám mây của hãng với độ trễ thấp hơn. Ông Wayne Hennessy-Barrett, Giám đốc điều hành 4G Capital, công ty tài chính vi mô đã giải ngân 1 tỷ USD cho các doanh nghiệp nhỏ tại Uganda và Kenya, cho biết trước đây hạ tầng dịch vụ của Google thường đặt tại Bỉ hoặc Ireland, còn nay đã có mặt tại Johannesburg.

Ông Hennessy-Barrett, 54 tuổi, là cựu sĩ quan quân đội Anh, gia nhập 4G Capital năm 2013 và hiện điều hành công ty từ Jersey. Theo ông, mô hình kết hợp cho vay hàng tồn kho tự động với đào tạo kinh doanh trực tiếp thông qua 1.600 nhân viên địa phương giúp công ty đạt tỷ lệ hoàn trả 97%, cao hơn đáng kể so với nhiều đối thủ.

Việc vận hành trên Google Cloud giúp 4G Capital xây dựng hệ thống thanh toán riêng, nhanh hơn và có chi phí thấp hơn so với các lựa chọn thay thế. Ông Hennessy-Barrett cho rằng nền tảng đám mây sẽ hỗ trợ công ty mở rộng sang nhiều quốc gia và cung cấp thêm sản phẩm cho khách hàng.

Với Hennessy-Barrett, khái niệm “chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số” không phản ánh đúng bản chất của hoạt động kinh doanh số. Theo ông, các doanh nghiệp kỹ thuật số vận hành dựa trên dữ liệu và nguồn gốc địa lý của dữ liệu không phải là yếu tố quyết định.