Hiện nay nhiều hình ảnh nhạc cụ dân tộc như đàn kìm, đàn tranh, đàn cò, đàn bầu hay guitar phím lõm do AI tạo ra có hình dáng, cấu tạo và đặc điểm khác biệt so với nguyên mẫu.
Những sai lệch này có thể xuất hiện ở số lượng dây đàn, hình dạng cần đàn, hộp cộng hưởng, hệ thống phím hoặc thậm chí là tư thế biểu diễn của nghệ nhân. Điều đáng nói là các hình ảnh đó ngày càng xuất hiện nhiều trong poster, banner, video minh họa, sản phẩm truyền thông trên mạng xã hội và đôi khi cả trong các ấn phẩm quảng bá văn hóa được sử dụng như tư liệu chính thức.
 |
Nghệ sĩ Trương Tài Linh kêu gọi bảo vệ nhạc cụ dân tộc trước AI |
Nghệ sĩ Trương Tài Linh - Hội viên Hội văn nghệ dân gian Việt Nam – cho biết, hiện tượng này không chỉ xuất hiện ở các trang mạng xã hội cá nhân mà còn có thể bắt gặp trong sản phẩm truyền thông của một số đơn vị tổ chức sự kiện và những người làm nội dung về văn hóa dân tộc. Trong nhiều trường hợp, hình ảnh được sử dụng nhưng chưa trải qua sự thẩm định của nghệ nhân, giảng viên âm nhạc truyền thống hoặc các nhà nghiên cứu chuyên ngành.
“Hậu quả của vấn đề không chỉ dừng lại ở những sai sót về mặt hình ảnh. Về lâu dài, việc lặp đi lặp lại các hình ảnh không chính xác có thể hình thành nhận thức sai lệch trong cộng đồng, đặc biệt đối với thế hệ trẻ đang tiếp cận di sản chủ yếu thông qua môi trường số. Khi những hình ảnh sai xuất hiện với tần suất lớn, công chúng có thể mặc nhiên xem đó là hình ảnh chuẩn của nhạc cụ dân tộc Việt Nam. Đây là nguy cơ dẫn đến sự “chuẩn hóa sai lệch” trong nhận thức xã hội về di sản văn hóa”, nghệ sĩ Trương Tài Linh chia sẻ.
 |
| Ảnh có hình nhạc cụ không đúng nguyên mẫu |
Nghiêm trọng hơn, các hình ảnh sai lệch sau khi được đăng tải sẽ tiếp tục tồn tại trên không gian mạng và trở thành nguồn dữ liệu để các hệ thống AI thế hệ sau học tập. Khi đó, AI sẽ tiếp tục tạo ra những phiên bản sai lệch mới dựa trên chính các dữ liệu không chính xác đã được tích lũy trước đó. Quá trình này tạo thành một vòng lặp sai số ngày càng mở rộng, khiến việc phục hồi và kiểm soát tính xác thực của dữ liệu văn hóa trở nên khó khăn hơn.
Đối với công tác bảo tồn di sản, việc phổ biến hình ảnh nhạc cụ không đúng nguyên mẫu có thể làm giảm giá trị tư liệu của các sản phẩm truyền thông, gây khó khăn cho hoạt động nghiên cứu, giáo dục và truyền dạy nghệ thuật truyền thống trong tương lai. Xa hơn nữa, những hình ảnh méo mó về nhạc cụ dân tộc có thể tạo nên nhận thức không chính xác của bạn bè quốc tế về âm nhạc truyền thống Việt Nam, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả quảng bá và xây dựng hình ảnh văn hóa quốc gia.
Nghệ sĩ Trương Tài Linh cho rằng, việc ứng dụng AI trong lĩnh vực văn hóa cần được đặt trên nền tảng của tính xác thực, sự kiểm chứng khoa học và trách nhiệm đối với di sản. Các cơ quan truyền thông, đơn vị văn hóa, tổ chức nghệ thuật và người làm nội dung nên ưu tiên sử dụng hình ảnh nhạc cụ thật, tư liệu đã được kiểm chứng hoặc tham khảo ý kiến của các nhà nghiên cứu, nghệ nhân và chuyên gia trước khi công bố.
“Quảng bá văn hóa không chỉ cần sự hấp dẫn về hình thức mà còn đòi hỏi tính chính xác về nội dung. Bởi mỗi hình ảnh được lan truyền đến công chúng không đơn thuần là một sản phẩm truyền thông, mà còn góp phần định hình nhận thức xã hội về bản sắc văn hóa dân tộc. Bảo vệ sự chính xác của những hình ảnh ấy cũng chính là bảo vệ giá trị chân thực của di sản Việt Nam cho các thế hệ hôm nay và mai sau”, nghệ sĩ Trương Tài Linh chia sẻ.
