Bàu Trúc – Nét độc bản của nghệ thuật gốm Chăm Pa

Qua hàng trăm năm, gốm Bàu Trúc được hun đúc và gìn giữ tại làng nghề truyền thống cùng tên, nằm ở Phước Dân, Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa. Với tuổi đời vài thế kỷ, làng nghề gốm Bàu Trúc là một trong những làng nghề cổ xưa nhất khu vực Đông Nam Á. Người dân của làng gắn bó với nghề hàng trăm năm, một trong những làng gốm Chăm lâu đời nhất Đông Nam Á, ghi dấu ấn đậm nét trong lịch sử phát triển của gốm sứ Việt Nam. Nơi đây còn là một bảo tàng sống động, lưu giữ những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc Chăm.

Đất sét lấy về từ cánh đồng cạnh sông Quao, trộn với cát mịn rồi nhồi bằng chân hoặc tay tạo độ dẻo và kết dính cho nguyên liệu làm gốm.

Khác với đa số làng gốm ở Việt Nam, người làm gốm ở Bàu Trúc làm gốm hoàn toàn bằng tay, các nghệ nhân vừa đi vòng quanh khối đất sét, vừa đều tay vuốt để tạo hình sản phẩm.

Nghệ nhân Trượng Thị Gạch - người có hơn 60 năm kinh nghiệm làm gốm ở làng nghề. (Ảnh: Ngọc Vân)

Điểm đặc trưng nổi bật không dùng bàn xoay: Nghệ nhân nữ (phong tục trao truyền cho phụ nữ) tự xoay người vòng quanh khối đất để tạo hình. Kỹ thuật nung lộ thiên, gốm được nung bằng củi và rơm ở nhiệt độ cao. Quá trình nung kéo dài vài giờ đến một ngày tùy vào kích cỡ sản phẩm. Sau đó phun màu tự nhiên từ lá cây và vỏ sò nên mỗi sản phẩm là một tác phẩm độc bản. Sản phẩm nhẹ nhưng có độ dẻo và khả năng chịu nhiệt tốt, thường mang đậm văn hóa và tín ngưỡng Chăm.

Nằm cách trung tâm thành phố Phan Rang - Tháp Chàm khoảng 10 km về hướng Nam. Đến thăm, du khách có thể tự tay nhào nặn đất sét hoặc xem các nghệ nhân Chăm biểu diễn kỹ thuật làm gốm và mua các sản phẩm lưu niệm như tượng vũ nữ Apsara, bình hoa, chum vại.

Không chỉ là vật dụng trang trí, gốm Bàu Trúc còn là di sản nghệ thuật thủ công của văn hóa Champa sâu lắng, mang những nét độc đáo không thể hòa lẫn.

Gốm Bàu Trúc mang nét độc đáo bởi vẻ ngoài mộc mạc, đường nét đơn giản và kĩ thuật đặc biệt. Đằng sau những dấu ấn giản dị ấy là một câu chuyện văn hóa lâu đời của dân tộc Chăm, tạo nên sức hút đặc biệt đối với những người yêu thích nghệ thuật thủ công và trân trọng giá trị lịch sử truyền thống.

Qua hàng trăm năm, gốm Bàu Trúc được hun đúc và gìn giữ tại làng nghề truyền thống Phước Dân, với tuổi đời vài thế kỷ, ngôi làng này là một trong những làng gốm Chăm lâu đời nhất Đông Nam Á, ghi dấu ấn đậm nét trong lịch sử phát triển của gốm sứ Việt Nam. Nơi đây còn là một bảo tàng sống động, lưu giữ văn hóa Chăm pa. Từng sản phẩm gốm được người nghệ nhân ở đây nâng niu và gìn giữ như cách họ bảo tồn nền văn hóa dân tộc.

Vật liệu chính làm nên gốm Bàu Trúc là đất sét đen và cát mịn. Nghệ nhân Chăm đang cặm cụi “nặn bằng tay, xoay bằng hông”. (Ảnh: Ngọc Vân)

Hình ảnh người phụ nữ Chăm khéo léo nặn từng khối đất sét, tạo nên những tác phẩm gốm thô mộc mà tinh tế đã trở thành biểu tượng và giá trị văn hóa của dân tộc.

Vật liệu chính làm nên gốm Bàu Trúc là đất sét đen và cát mịn, được tuyển chọn kỹ lưỡng ở xứ đồng Hamu Nulanh từ những cánh đồng ven sông Quao. Các nghệ nhân chỉ khai thác một diện tích đất canh tác hạn chế, đảm bảo sự cân bằng giữa nhu cầu sản xuất và bảo vệ môi trường. Quy trình lấy đất được thực hiện một cách khoa học bằng phương pháp “đất tự mọc đất”, sau mỗi vụ mùa, lớp đất sét giàu dinh dưỡng lại được tự nhiên bồi đắp, tạo thành một nguồn nguyên liệu dồi dào và bền vững.

Quy trình sản xuất gốm Bàu Trúc bắt đầu từ việc tuyển chọn vật liệu, sau được xử lý qua nhiều công đoạn như phơi khô, nghiền nhỏ và nhào trộn. Tùy thuộc vào loại sản phẩm, tỷ lệ giữa đất sét và cát sẽ được điều chỉnh để tạo ra hỗn hợp đất hoàn chỉnh có độ dẻo và kết dính phù hợp.

Nghệ thuật tạo hình và phương pháp “nung lộ thiên” truyền thống

Khác với những phương pháp làm gốm thông thường, cách tạo ra gốm Bàu Trúc như một điệu múa độc đáo với đất sét của những người nghệ nhân. Đặc tính mềm, nhão của đất sét địa phương không cho phép họ sử dụng bàn xoay, thay vào đó, các thợ lành nghề đã sáng tạo nên kỹ thuật dân dã “nặn bằng tay, xoay bằng hông”. Với phương pháp này, người thợ gốm buộc phải kiên nhẫn đi giật lùi, tay bắt khéo léo từng lọn đất để trong ép, ngoài xoa. Trung bình mỗi ngày, họ di chuyển giật lùi từ 10 đến 12 km chỉ để nặn từ những khối đất thô kệch thành những chiếc bình, ang, chum, lọ hoàn chỉnh.

Với những đường nét uyển chuyển, màu sắc trầm ấm mang hồn cốt Champa sâu lắng, gốm Bàu Trúc đã chinh phục trái tim của những người yêu thích cái đẹp. Mỗi sản phẩm gốm đều là một câu chuyện, một hơi thở của lịch sử và văn hóa, mang đến một giá trị thẩm mỹ vượt thời gian.

Gốm Bàu Trúc Ninh Thuận - Đất "nở hoa" từ bàn tay nghệ nhân

Và một trong số đó làng gốm Bàu Trúc chính là điểm dừng chân của nhiều du khách khi đến với vùng đất Nam Khánh Hòa (Ninh Thuận cũ).

Làng gốm Bàu Trúc Ninh Thuận. (Ảnh Ngọc Vân)

Làng gốm Bàu Trúc được xem là một trong những làng gốm cổ xưa và có tuổi đời lâu nhất tại khu vực Đông Nam Á và vẫn còn lưu giữ đến ngày nay. Chính vì vậy, nơi đây đã được xếp vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia và là một trong những làng nghề làm gốm lâu đời tại Việt Nam, được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới.

Du khách tham quan làng gốm Bàu Trúc check-in cùng sản phẩm. (Ảnh Ngọc Vân)

Sản phẩm trưng bày tại làng gốm Bàu Trúc. (Ảnh: Ngọc Vân)