Thông tư 109/2026/TT-BTC thay đổi “luật chơi” dịch vụ thuế, doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Với việc ban hành Thông tư 109/2026/TT-BTC ngày 24/7/2026, Bộ Tài chính đã thiết lập một khung quản lý mới đối với hoạt động kinh doanh dịch vụ làm thủ tục về thuế. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở việc thay đổi cách đánh giá năng lực người hành nghề, mà ở chỗ hoạt động này đang được đặt trong một cơ chế quản lý chặt hơn, gắn với cập nhật kiến thức thường xuyên và quản lý rủi ro.

Thông tư có hiệu lực ngay từ ngày 24/7/2026 và thay thế Thông tư 10/2021/TT-BTC. Với doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và những người đang cung cấp dịch vụ thuế, đây không đơn thuần là một thay đổi về thủ tục chuyên môn, mà có thể tác động trực tiếp đến cách tổ chức nhân sự và kiểm soát rủi ro tuân thủ.

Thông tư 109/2026/TT-BTC thay đổi “luật chơi” dịch vụ thuế, doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Năng lực chuyên môn không còn là “tấm vé” dùng một lần

Một thay đổi đáng chú ý là Thông tư 109 thiết kế đồng thời hai lớp yêu cầu: đánh giá năng lực ban đầu và cập nhật kiến thức hằng năm.

Theo Điều 7 khoản 1, nội dung đánh giá gồm pháp luật về thuế và kế toán, trong đó bao quát cả chế độ kế toán áp dụng cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh. Người đạt yêu cầu phải đạt từ 50/100 điểm hoặc từ 5/10 điểm theo điểm b.5 khoản 2 Điều 8. Kết quả từng môn đạt yêu cầu được bảo lưu 36 tháng.

Nhưng “đạt một lần” không đồng nghĩa với có thể duy trì năng lực mà không cập nhật. Điều 10 khoản 2 yêu cầu người tham gia hoạt động kinh doanh dịch vụ làm thủ tục về thuế phải cập nhật kiến thức hằng năm, trừ năm tham gia đánh giá năng lực. Thời lượng tối thiểu là 24 giờ/năm, theo Điều 12 khoản 1 điểm a.

Với các doanh nghiệp vừa và nhỏ hoạt động trong lĩnh vực kế toán, thuế, điều này đặt ra một yêu cầu quản trị mới: phải coi năng lực chuyên môn của nhân sự là một chi phí tuân thủ thường xuyên, thay vì chỉ kiểm tra điều kiện tại thời điểm tuyển dụng.

Hộ kinh doanh cũng nằm trong “vùng quản lý”

Một điểm doanh nhân và hộ kinh doanh dễ bỏ qua là phạm vi của Thông tư không chỉ hướng tới các đại lý thuế. Điều 2 khoản 1 xác định rõ đối tượng áp dụng gồm đại lý thuế, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh dịch vụ làm thủ tục về thuế.

Điều này đặc biệt đáng chú ý với mô hình kinh doanh nhỏ, nơi chủ hộ đồng thời là người cung cấp dịch vụ và trực tiếp xử lý hồ sơ thuế cho khách hàng. Quy mô nhỏ không đồng nghĩa với mức độ tuân thủ thấp hơn.

Ngược lại, quy định chuyển tiếp tại Điều 17 khoản 3 cho thấy nhà làm chính sách dành một khoảng thời gian thích nghi: nhân viên đại lý thuế đang hoạt động trước ngày Thông tư có hiệu lực được tiếp tục hoạt động đến hết 31/12/2026 mà chưa phải chứng minh số giờ cập nhật kiến thức. Từ năm 2027, yêu cầu cập nhật kiến thức theo Chương III trở thành điều kiện phải tính đến trong hoạt động nghề nghiệp.

Rủi ro lớn hơn nằm ở cơ chế kiểm tra và công khai

Nếu đánh giá năng lực và cập nhật kiến thức là “hàng rào đầu vào”, thì Điều 14 và Điều 15 lại tạo ra một lớp kiểm soát khác: kiểm tra gắn với quản lý rủi ro và công khai kết quả.

Theo khoản 2 Điều 14, việc kiểm tra hoạt động kinh doanh dịch vụ làm thủ tục về thuế được thực hiện trên cơ sở áp dụng quản lý rủi ro theo Thông tư 94/2026/TT-BTC. Đáng chú ý, khoản 1 Điều 14 cho phép cơ quan thuế quản lý trực tiếp kiểm tra hoạt động này cùng với kiểm tra thuế.

Đặc biệt, khoản 1 Điều 15 quy định trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày ban hành kết luận kiểm tra, cơ quan thuế công bố tên, mã số thuế, người đại diện theo pháp luật, địa chỉ trụ sở và kết quả kiểm tra tại trụ sở cơ quan thuế và trên phương tiện thông tin đại chúng.

Đây là thay đổi có ý nghĩa lớn về mặt quản trị. Một sai sót trong hoạt động dịch vụ thuế vì thế không chỉ tạo rủi ro xử lý vi phạm mà còn có thể trở thành rủi ro uy tín và thương hiệu.

“Luật chơi” mới đòi hỏi doanh nghiệp phải quản trị trước khi bị kiểm tra

Đối với doanh nghiệp nhỏ và startup cung cấp dịch vụ kế toán – thuế, bài toán không còn dừng ở “có người đủ điều kiện hành nghề hay chưa”, mà phải chuyển sang câu hỏi: quy trình nội bộ có đủ khả năng ngăn sai sót trước khi hồ sơ đến cơ quan thuế hay không?

Doanh nghiệp nên lập hồ sơ theo dõi riêng về điều kiện chuyên môn, thời gian cập nhật kiến thức và giấy xác nhận của từng nhân sự; đồng thời thiết lập cơ chế rà soát hồ sơ thuế có rủi ro cao trước khi cung cấp cho khách hàng.

Đặc biệt, Điều 15 khoản 2 quy định khi đại lý thuế, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh và người tham gia hoạt động kinh doanh dịch vụ làm thủ tục về thuế đã khắc phục theo kết luận kiểm tra, cơ quan thuế cập nhật hoặc gỡ bỏ thông tin công bố trong thời hạn 3 ngày làm việc.

Điểm doanh nghiệp cần chú ý

Thông tư 109/2026/TT-BTC đang đưa hoạt động dịch vụ làm thủ tục về thuế từ cách tiếp cận thiên về “đủ điều kiện để hành nghề” sang mô hình “đủ năng lực – cập nhật liên tục – chịu kiểm tra theo rủi ro – minh bạch kết quả”.

Với doanh nghiệp, hộ kinh doanh và startup, cách ứng xử phù hợp không phải chờ đến khi có thông báo kiểm tra mới rà soát hồ sơ. Tuân thủ cần trở thành một phần của quy trình vận hành và quản trị thương hiệu. Bởi trong “luật chơi” mới, chi phí của một sai sót không chỉ nằm ở nghĩa vụ tài chính, mà còn có thể nằm ở chính uy tín của người kinh doanh dịch vụ thuế.