Giải bài toán vốn cho khởi nghiệp sáng tạo

5Sao – Ứng dụng kết nối ngành xây dựng, chăm sóc nhà, sửa chữa vặt, gọi thợ thầu đã nhận được đã được nhận Giải thưởng North Star Asia 2025 và được GITEX tài trợ một chuyến đi DUBAI tham gia cuộc thi khởi nghiệp quốc tế, kết nối đầu tư ở quy mô ra toàn cầu. Dự án đã đạt giải Ba Chương trình Phát triển Dự án Khởi nghiệp Quốc gia năm 2024.

So với các nước trong khu vực, Việt Nam đang dao động giữa vị trí thứ ba và thứ tư tại Đông Nam Á về số lượng thương vụ và tổng giá trị đầu tư. Dù vậy, vẫn có những tín hiệu tích cực, khi các nhà đầu tư quốc tế, đặc biệt là từ Singapore và Hàn Quốc, tiếp tục bày tỏ sự quan tâm mạnh mẽ đến thị trường khởi nghiệp Việt Nam.

Cân bằng giữa thách thức và cơ hội

Theo khảo sát năm 2024 của Văn phòng Đề án 844 (Bộ Khoa học và Công nghệ), phần lớn các startup Việt Nam đang dừng lại ở giai đoạn gọi vốn sớm: 45,14% ở vòng Pre-seed và 30,56% ở vòng Seed. Trong khi đó, tỷ lệ startup đạt đến vòng Series A là 17,36%, còn Series B và C lần lượt chỉ chiếm 2,78% và 2,08%. Rất hiếm doanh nghiệp vươn tới giai đoạn sau Series C – một tín hiệu đáng suy ngẫm về khả năng mở rộng quy mô và thu hút dòng vốn lớn tại thị trường trong nước.

Đầu tư mạo hiểm tại Việt Nam đang trong chu kỳ điều chỉnh sau giai đoạn tăng trưởng nóng năm 2021. Trong 9 tháng đầu năm 2024, tổng vốn đầu tư mạo hiểm công bố chỉ đạt 372 triệu USD, phản ánh tâm lý dè dặt của nhà đầu tư trước những biến động kinh tế và địa chính trị toàn cầu. Số lượng thương vụ đã giảm từ đỉnh 1.186 vụ vào năm 2021 xuống còn 366 vụ năm 2023.

Tuy nhiên, các thương vụ có giá trị lớn (trên 10 triệu USD) vẫn thu hút được sự chú ý – đặc biệt là với các startup đã chứng minh được mô hình kinh doanh và tiềm năng mở rộng. Ngược lại, các thương vụ dưới 10 triệu USD đang chững lại, từ 256 thương vụ năm 2021 còn 163 thương vụ vào năm 2023. Điều này phản ánh xu hướng ưu tiên rót vốn vào các doanh nghiệp có độ trưởng thành cao hơn.

Đáng chú ý, trong năm 2024, có tới 93,98% startup tại Việt Nam phải tự huy động vốn từ nội bộ bao gồm sáng lập viên và cổ đông hiện hữu. Con số này cho thấy niềm tin của người sáng lập vào doanh nghiệp mình, nhưng cũng đồng thời bộc lộ hạn chế trong việc tiếp cận nguồn vốn bên ngoài, yếu tố quan trọng để đảm bảo chiến lược tài chính linh hoạt và bền vững.

Những nút thắt cần tháo gỡ

Hiện có hơn 200 quỹ đầu tư nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam. Tuy nhiên, hành lang pháp lý cho hoạt động đầu tư mạo hiểm vẫn chưa hoàn thiện, sau gần một thập kỷ xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp. Các nhà đầu tư, cả trong và ngoài nước, đã nhiều lần lên tiếng về những vướng mắc liên quan đến thủ tục pháp lý và thiếu chính sách khuyến khích cụ thể.

Một rào cản phổ biến là việc các startup, sau khi được ươm tạo và phát triển tại Việt Nam, buộc phải thành lập pháp nhân tại nước ngoài (thường là Singapore) mới có thể gọi vốn từ các quỹ đầu tư quốc tế. Đồng thời, sự tham gia của các tập đoàn lớn trong việc dẫn dắt và đồng hành cùng startup tại các địa phương còn rất hạn chế.

Ở cấp độ cơ sở, nhiều chương trình hỗ trợ khởi nghiệp tại địa phương bị đình trệ do khó xác định đúng đối tượng hưởng lợi. Các trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp trong trường đại học vẫn hoạt động mờ nhạt, thiếu chiến lược phát triển dài hạn và không được đảm bảo nguồn kinh phí ổn định. Điều này khiến hoạt động ươm tạo trong môi trường học thuật chưa thể trở thành bệ phóng vững chắc cho thế hệ startup tương lai.

Ngoài ra, các quỹ đầu tư mạo hiểm và quỹ thiên thần hiện vẫn chưa mặn mà với các dự án khởi nghiệp đến từ học sinh – sinh viên. Việc thiếu vắng các quỹ cộng đồng hay quỹ quyên tặng để tài trợ giai đoạn đầu càng làm gia tăng khoảng trống tài chính cho nhóm khởi nghiệp trẻ. Theo ông Lý Đình Quân – Tổng giám đốc Vườn ươm Sông Hàn, điều này bắt nguồn từ tâm lý lo ngại rủi ro cao, thiếu công cụ giám sát và thiếu kiến thức, kinh nghiệm trong lĩnh vực đầu tư sớm.