EU siết chặt quy định an toàn thực phẩm, chuyển đổi sản xuất là con đường bắt buộc cho nông sản Việt

Một trong những yêu cầu nổi bật là việc kiểm soát chặt chẽ mức dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật (MRL) trong nông sản. EU không chỉ áp dụng ngưỡng MRL nghiêm ngặt, mà còn cấm hoàn toàn các hoạt chất không được phép sử dụng trong nội khối, kể cả đối với hàng hóa nhập khẩu. Chẳng hạn, theo Quy định 2023/915, mức dư lượng cadmium trong các loại trái cây như dâu, cam, quýt, xoài, chuối và dứa đã bị giảm xuống đáng kể. Ngoài ra, phần lớn nông sản tươi nhập vào EU cũng phải có giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật để chứng minh không mang sinh vật gây hại.

Theo thống kê từ Hệ thống cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi (RASFF) của EU, Việt Nam hiện đang đứng đầu danh sách các quốc gia, vùng lãnh thổ bị cảnh báo nhiều nhất về thực phẩm và nông sản. Trong 2 tháng đầu năm 2025, trong tổng số 8 cảnh báo mới mà EU đưa ra, có tới 4 cảnh báo liên quan đến hàng xuất khẩu từ Việt Nam – chiếm tới 50%. Đáng chú ý, 3 trong số này liên quan đến mặt hàng thanh long bị phát hiện dư lượng thuốc trừ sâu vượt ngưỡng cho phép, dẫn đến việc bị EU trả lại, tiêu hủy và niêm phong tại hải quan. Các lô hàng vi phạm đều thuộc về doanh nghiệp ở Tiền Giang và TP.HCM.

Văn phòng SPS Việt Nam cảnh báo, nếu không kiểm soát tốt dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong thời gian tới, mặt hàng thanh long có nguy cơ bị nâng tần suất kiểm tra lên tới 50%.

Lý giải về việc sản phẩm dù có giấy chứng nhận an toàn vẫn bị vi phạm, đại diện SPS cho biết: các kết quả kiểm nghiệm chỉ có giá trị đối với mẫu được phân tích cụ thể, trong khi EU thực hiện việc lấy mẫu ngẫu nhiên. Nguyên nhân có thể đến từ việc doanh nghiệp thu mua thanh long từ nhiều vùng trồng, trong đó có những khu vực không kiểm soát tốt quy trình canh tác, dẫn đến ảnh hưởng đến toàn bộ lô hàng.

Gia tăng yêu cầu kỹ thuật, cần hành động ngay

Tại EU, các rào cản kỹ thuật ngày càng được cập nhật thường xuyên và nâng cao, không chỉ yêu cầu an toàn mà còn cần đảm bảo truy xuất nguồn gốc, sản phẩm hữu cơ, phát thải thấp, thân thiện môi trường...

Đối với các doanh nghiệp đã có kinh nghiệm xuất khẩu lâu năm, quy trình kiểm định thường đã ổn định, bộ phận kỹ thuật nắm vững và cập nhật nhanh quy định mới, nên ít xảy ra vi phạm. Trong khi đó, phần lớn những doanh nghiệp vi phạm gần đây là doanh nghiệp nhỏ và vừa, mới tham gia xuất khẩu, chưa hiểu rõ các quy định về "thực phẩm mới" và "sản phẩm hỗn hợp" của EU. Tuy nhiên, các doanh nghiệp kỳ vọng những hạn chế này sẽ dần được khắc phục trong thời gian tới.

Ở góc độ sản xuất, ông Nguyễn Văn Mười – Phó tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam – nhìn nhận thực trạng nông dân hiện nay vẫn sử dụng phân bón, thuốc trừ sâu không đúng quy trình, liều lượng; trong khi trong nuôi trồng thủy sản, việc lạm dụng và sử dụng kháng sinh tùy tiện vẫn còn phổ biến. Những sai phạm này chủ yếu do thiếu kiến thức về vi sinh vật gây bệnh, ô nhiễm môi trường nuôi, và dẫn đến tồn dư hóa chất vượt ngưỡng cho phép. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến thị trường EU, mà còn bị cảnh báo ở các thị trường khác như Trung Quốc – nơi sầu riêng Việt Nam cũng đang gặp khó khăn do kiểm soát chưa tốt.

Bà Nguyễn Thị Huyền, chuyên viên Văn phòng SPS Việt Nam, khuyến nghị doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật các quy định mới từ EU, đồng thời chủ động liên hệ với SPS Việt Nam để được hướng dẫn kịp thời, cũng như phối hợp xử lý nhanh các cảnh báo. Bên cạnh đó, địa phương cần tăng cường giám sát chuỗi cung ứng – từ vùng nguyên liệu đến khâu sản xuất, chế biến, đóng gói và vận chuyển – nhằm đảm bảo tuân thủ đầy đủ quy định về kiểm dịch và vệ sinh an toàn thực phẩm.

Theo ông Nguyễn Văn Mười, để thích ứng với yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế, nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp cần chuyển đổi sản xuất theo hướng an toàn, bền vững. Cụ thể, cần tuân thủ các quy trình như VietGAP, GlobalGAP, Organic; ghi chép đầy đủ nhật ký sản xuất phục vụ truy xuất nguồn gốc; rà soát lại danh mục phân bón, thuốc trừ sâu và loại bỏ ngay các sản phẩm có thành phần bị cấm tại EU. Ngoài ra, việc kiểm tra định kỳ mẫu đất, nước cũng rất cần thiết để điều chỉnh kịp thời quy trình sản xuất phù hợp với quy định an toàn thực phẩm của thị trường nhập khẩu.

Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nhấn mạnh: Điều cấp thiết hiện nay là các cơ quan quản lý cần tăng cường kiểm soát việc sử dụng thuốc trừ sâu, kháng sinh và các loại hóa chất trong quá trình sản xuất nông sản, thủy sản. Đồng thời, cần đẩy mạnh công tác đào tạo, tập huấn và hướng dẫn nông dân, doanh nghiệp sử dụng các loại thuốc này đúng theo quy định của thị trường nhập khẩu. Bên cạnh đó, việc giám sát chặt chẽ toàn bộ chuỗi cung ứng – từ vùng nguyên liệu, sản xuất, sơ chế đến chế biến – cũng cần được thực hiện nghiêm ngặt để đảm bảo chất lượng và an toàn cho sản phẩm xuất khẩu.