“Đọc Tây Hiểu Ta” và cuộc đối thoại về bản sắc trong thời toàn cầu

Tại không gian tầng 3 tại Nhà sách Quốc tế InBook (51 Phạm Hồng Thái, Hà Nội) đã diễn ra Talkshow đầu tiên của chuỗi trò chuyện văn hoá The Third Floor mang tên "Đọc Tây hiểu Ta"

Sáng 12/4, tại tầng 3 Nhà sách Quốc tế InBook, số 51 Phạm Hồng Thái, Hà Nội, talkshow đầu tiên của chuỗi trò chuyện văn hóa The Third Floor với chủ đề “Đọc Tây hiểu Ta” đã diễn ra, quy tụ các gương mặt có ảnh hưởng trong lĩnh vực xuất bản, dịch thuật và văn chương. Sự kiện có sự tham gia của bà Hoàng Thanh Vân, Giám đốc Andrew Nurnberg Associates Hà Nội; dịch giả Thảo Minh; dưới sự dẫn dắt của nhà văn Đức Anh. Khán phòng thu hút đông đảo chuyên gia xuất bản, nhà báo văn hóa và độc giả yêu sách ngoại văn.

Không dừng ở một buổi trò chuyện dành cho người yêu sách, sự kiện cho thấy một chuyển động đáng chú ý của thị trường tri thức Việt Nam: độc giả trong nước đang ngày càng sẵn sàng tiếp cận những tác phẩm học thuật, chuyên sâu và giàu tính phản biện, thay vì chỉ dừng lại ở các đầu sách phổ thông, kỹ năng đơn giản.

Độc giả Việt không còn đứng ngoài “bản đồ tri thức” toàn cầu

Một trong những luận điểm đáng chú ý nhất tại tọa đàm là nhận định về vị thế mới của độc giả Việt trên thị trường xuất bản quốc tế. Theo chia sẻ của diễn giả, nếu như khoảng một thập kỷ trước, thị trường còn chủ yếu quan tâm đến những đầu sách “how-to” dễ đọc, thì nay nhu cầu đã dịch chuyển sang các chủ đề khó hơn như địa chính trị, tâm lý học, xã hội học hay các tác phẩm non-fiction chuyên sâu.

Điều này phản ánh hai thay đổi quan trọng.

Thứ nhất, năng lực đọc sâu của độc giả Việt đang được nâng lên. Người đọc không còn chỉ tìm kiếm thông tin ngắn gọn, dễ tiêu hóa, mà bắt đầu quan tâm tới những hệ tư tưởng, lập luận và bối cảnh tri thức rộng lớn hơn.

Thứ hai, thị trường xuất bản trong nước đang phản ứng nhanh hơn với thế giới. Khi một cuốn sách gây tiếng vang tại London, New York hoặc giành giải thưởng lớn, đơn vị trong nước đã nhanh chóng tiếp cận bản quyền. Tốc độ cập nhật này cho thấy Việt Nam đang dần được nhìn nhận như một thị trường năng động, có khả năng hấp thụ các dòng sách tinh hoa chứ không chỉ tiêu thụ sản phẩm đại chúng.

Với giới làm nội dung, đây là tín hiệu đáng chú ý. Một thị trường đọc trưởng thành hơn đồng nghĩa với việc công chúng cũng đòi hỏi chất lượng nội dung cao hơn, chuẩn xác hơn và có chiều sâu hơn. Đây vừa là áp lực, vừa là cơ hội cho các nhà xuất bản, tòa soạn và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực tri thức.

Chia sẻ tại sự kiện, dịch giả Thảo Minh cho rằng việc đọc những cuốn sách “nặng ký” bằng ngoại ngữ thực chất là một quá trình rèn luyện tư duy. Theo anh, rào cản ngôn ngữ hay logic phương Tây ban đầu có thể khiến người đọc chậm lại, nhưng nếu đủ kiên trì vượt qua những chương đầu tiên, tốc độ đọc và khả năng thẩm thấu sẽ cải thiện đáng kể. Anh cho biết phải tới khoảng cuốn sách ngoại văn thứ mười, anh mới cảm thấy có thể hòa hoàn toàn vào “nhịp đọc” của tác giả mà không còn phải dịch ngược trong đầu.

Quan điểm này gợi ra một cách nhìn thực tế hơn về việc đọc sách tiếng Anh. Giá trị của đọc ngoại văn không chỉ nằm ở việc mở rộng vốn từ hay luyện ngôn ngữ, mà còn ở khả năng tiếp cận trực diện tri thức gốc, tránh sự lệ thuộc hoàn toàn vào diễn giải trung gian.

Đáng chú ý, trước câu hỏi của một học sinh về việc tiếp cận sách ngoại văn trong điều kiện tài chính hạn hẹp, dịch giả Thảo Minh gợi ý người trẻ nên chọn những nguồn sách được giám tuyển kỹ hoặc bắt đầu từ các tác phẩm kinh điển đã được thời gian kiểm chứng. Theo anh, đọc ngoại văn cũng là cách xây dựng “hành lý kỹ năng” để thích ứng với thời đại AI, khi máy móc có thể vượt trội ở tốc độ xử lý dữ liệu nhưng vẫn thiếu chiều sâu cảm xúc và khả năng thấu cảm tinh tế của con người.

Ở góc độ này, thông điệp của talkshow không chỉ dành cho người làm văn hóa. Với doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp sáng tạo, giáo dục và truyền thông, năng lực đọc sâu đang trở thành một lợi thế cạnh tranh mới. Trong bối cảnh AI tái định hình cách sản xuất nội dung và xử lý thông tin, khả năng đọc, phân tích, đối chiếu và tạo ra góc nhìn riêng sẽ là phần giá trị khó thay thế nhất của con người.

“Đọc Tây” để nhìn lại “Ta”

Điểm nhấn lớn nhất của sự kiện nằm ở chính tên gọi “Đọc Tây Hiểu Ta”. Nếu đọc sách phương Tây chỉ để tiếp thu cái mới, buổi trò chuyện có lẽ đã không tạo được sức gợi lớn đến vậy. Điều khiến chủ đề trở nên sâu sắc hơn là cách các diễn giả lý giải việc đọc như một hành trình đối chiếu văn hóa.

Theo chia sẻ tại tọa đàm, khi tiếp cận hệ giá trị đề cao cá nhân, tư duy phản biện hay những phân tích logic chặt chẽ trong sách phương Tây, người Việt đồng thời có thêm một hệ quy chiếu để nhìn lại chính xã hội, cộng đồng và căn tính của mình. Chính sự va chạm đó giúp người đọc nhận ra những giá trị tưởng như quen thuộc đến mức bị xem là hiển nhiên, như tính cộng đồng, sức bền hay khả năng thích nghi của người Việt.

Diễn giả Thanh Vân chỉ ra một hệ quả tích cực: khi năng lực đọc sâu của độc giả tăng lên, thị trường xuất bản buộc phải tái thiết lại quy trình. Các Nhà xuất bản quốc tế bắt đầu coi Việt Nam là một "điểm đến ưu tiên" trong khu vực Đông Nam Á cho các dòng sách học thuật và tinh hoa, thay vì chỉ là nơi tiêu thụ các đầu sách đại chúng.

Bà Hoàng Thanh Vân chia sẻ rằng trong quá trình làm việc với các đối tác quốc tế, chính cách nhìn của người nước ngoài về người Việt đã khiến chị nhận ra nhiều giá trị bản địa vốn rất đáng quý. Từ đó, việc đọc không còn chỉ là tiếp nhận “cái khác”, mà còn là hành trình soi chiếu để nhận diện “cái tôi”, để hiểu sâu hơn tiếng mẹ đẻ, bản sắc bản địa và vị trí của mình trong thế giới rộng lớn.

Nhà văn Đức Anh cũng cho rằng đọc sách Tây không làm người Việt xa rời gốc rễ. Trái lại, trải nghiệm này cung cấp thêm công cụ ngôn ngữ và tư duy để người Việt kể câu chuyện của chính mình một cách sắc sảo, thuyết phục hơn với bạn bè quốc tế. Đó là bước chuyển từ “đọc để biết thế giới” sang “đọc để thế giới hiểu mình”.

Một chi tiết đáng chú ý tại sự kiện là sự hiện diện của khách nước ngoài tại InBook, mở ra gợi ý về một không gian giao thoa văn hóa mới. Từ đây, câu chuyện không chỉ dừng ở việc người Việt đọc sách phương Tây, mà còn mở rộng sang chiều ngược lại: làm thế nào để những giá trị Việt Nam được kể lại, diễn giải và lan tỏa ra thế giới.

Đây là bài toán không hề nhỏ với ngành xuất bản và công nghiệp văn hóa. Việt Nam có chất liệu văn hóa phong phú, có bề dày lịch sử và nhiều trải nghiệm xã hội đặc thù, nhưng để những giá trị đó trở thành sản phẩm có khả năng đi ra quốc tế, điều cần thiết không chỉ là dịch ngôn ngữ, mà còn là “khái niệm hóa” được các trải nghiệm và tri thức bản địa theo cách người ngoài có thể hiểu.

Nói cách khác, thách thức của “xuất khẩu văn hóa” không nằm ở việc chúng ta có gì, mà ở chỗ chúng ta kể điều mình có như thế nào. Đây cũng là lý do các cuộc đối thoại như “Đọc Tây Hiểu Ta” có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một buổi trò chuyện sách. Nó chạm đến bài toán thương hiệu quốc gia, năng lực kể chuyện và vị thế văn hóa của Việt Nam trong thời đại toàn cầu.

Khép lại sau hơn hai giờ thảo luận, talkshow vẫn để lại dư âm qua những nhóm độc giả nán lại trao đổi tại nhà sách. Điều đó cho thấy nhu cầu đối thoại về sách, văn hóa đọc và căn tính Việt trong thời đại toàn cầu hóa đang ngày càng rõ nét.

Ở một tầng sâu hơn, “Đọc Tây hiểu Ta” gửi đi thông điệp đáng suy ngẫm với cộng đồng độc giả, người làm nội dung và cả doanh nghiệp sáng tạo: hội nhập văn hóa không đồng nghĩa với hòa tan. Trái lại, chỉ khi chủ động bước ra thế giới, người Việt mới có thêm cơ hội nhận diện rõ hơn giá trị của chính mình, từ đó tự tin hơn trong việc kể câu chuyện Việt Nam bằng một ngôn ngữ toàn cầu.