Công nghệ AI đang làm thay đổi ngành xuất bản ra sao?

Công nghệ AI đang làm thay đổi ngành xuất bản ra sao?

Ngành xuất bản đang chứng kiến một cuộc chuyển mình chưa từng có khi trí tuệ nhân tạo (AI) bước vào cuộc chơi. Từ việc cá nhân hóa nội dung, tự động hóa quy trình, đến tranh cãi về đạo đức sáng tạo, AI đang đặt ra hàng loạt câu hỏi và cả cơ hội cho tương lai xuất bản toàn cầu, trong đó có Việt Nam.

AI liệu có là cánh tay nối dài của người làm xuất bản?

Nhiều hội chợ và triển lãm quốc tế như Frankfurt Book Fair (Đức), ChinaJoy, hay Triển lãm Xuất bản Kỹ thuật số Trung Quốc đều ghi nhận AI là yếu tố nổi bật định hình lại toàn bộ quy trình sản xuất nội dung. Tại Trung Quốc, AI được ứng dụng để rút ngắn chu kỳ xuất bản, giảm chi phí, đồng thời mở ra các mô hình tăng trưởng mới trong xuất bản đa nền tảng.

Cụ thể, AI hỗ trợ hiệu quả trong các khâu như hiệu đính, dịch thuật, tra cứu thông tin, và tạo nội dung cá nhân hóa cho từng nhóm độc giả. Tại Việt Nam, một số trang thông tin đã tiên phong ứng dụng AI trong đề xuất tin tức, gửi bản tin theo chủ đề và xây dựng các bài longform hiện đại.

Trong lĩnh vực giáo dục, AI còn góp phần tạo ra những nền tảng học tập tương tác, trợ lý giảng dạy ảo, đào tạo cá nhân hóa theo từng đối tượng – một bước tiến quan trọng trong việc phổ cập tri thức thông minh.
Tự động hóa để tăng hiệu suất – nhưng không thay thế con người

AI giúp loại bỏ nhiều công việc lặp lại như tổng hợp tin, kiểm tra lỗi chính tả, hay tóm tắt tài liệu. Các công cụ như Gutenbot, United Robots hay hệ thống tự động hóa đã được triển khai để hỗ trợ người làm nội dung tập trung hơn vào nội dung điều tra và chuyên sâu.

Tuy vậy, niềm tin của độc giả vẫn đặt lên vai con người. Các tòa soạn quốc tế đang tăng cường kiểm soát và gắn nhãn nội dung do AI tạo ra nhằm bảo vệ tính chính xác và minh bạch. Ở châu Âu, Hội đồng Nhà văn đã kêu gọi phân biệt rõ ràng giữa "sáng tạo thật" và "mô phỏng sáng tạo" bằng AI, xem đây là vấn đề cốt lõi để bảo vệ sản phẩm văn hóa.

Tại Việt Nam, không ít người trong ngành xuất bản bày tỏ sự thận trọng, thậm chí từ chối hoàn toàn AI. Trao đổi với Tạp chí Doanh nghiệp và Hội nhập, chị Minh Phương - một biên tập viên của một nhà xuất bản sách tại Hà Nội cho rằng: “Sửa lỗi không đơn thuần là bước chỉnh sửa kỹ thuật, mà là cơ hội để tôi đồng hành cùng tác giả, cảm nhận được nhịp điệu và tinh thần trong từng con chữ. Tôi không muốn vì sự tiện lợi của công nghệ mà đánh đổi giá trị nghề nghiệp mình trân quý.”

Cùng quan điểm, họa sĩ vẽ tranh minh họa Đức Anh lựa chọn nói “không” với AI, bởi anh lo ngại những hệ lụy đạo đức trong sáng tạo và rủi ro về bản quyền. “Khi AI học từ tranh chưa được cho phép, đó chẳng khác nào chiếm dụng chất xám", anh thẳng thắn chia sẻ. Theo anh, cái gọi là “đẹp” không thể chỉ là sự bóng bẩy bên ngoài, mà cần được nuôi dưỡng từ cảm xúc thật, hành trình cá nhân và dấu ấn của con người.

Dù AI mang lại năng suất và tiện ích cho ngành xuất bản, nó cũng kéo theo những tranh cãi

Không thay thế, nhưng AI có thể là một “trợ thủ vàng”

Tuy không ít người cẩn trọng với AI, vẫn có những người sẵn sàng thử nghiệm và tận dụng nó một cách thông minh. Làm việc trong lĩnh vực truyền thông sách, chị Thùy Chi tận dụng AI như một công cụ hỗ trợ để tăng tốc độ xử lý bài viết SEO, rà lỗi và tổng hợp dữ liệu. Tuy nhiên, khi chuyển sang các nội dung chuyên sâu, chị nhận thấy AI vẫn còn khô cứng, thiếu chiều sâu và cảm xúc. “Tôi xem AI như một chiếc kính phóng đại góc nhìn, nhưng phần tinh túy trong bài viết, linh hồn của nội dung thì chỉ con người mới tạo ra được,” chị nhấn mạnh.

Cũng tại triển lãm Xuất bản Kỹ thuật số Quốc tế lần thứ 14 tổ chức tại Trung Quốc, bà Virginie Claisen - Chủ tịch Ủy ban Kỹ thuật số của Hiệp hội NXB Quốc gia Pháp đã nhấn mạnh đến dự án phục hồi sách không còn phát hành ở Pháp.

Bà Virginie Claisen cho rằng, một khi bước vào kỷ nguyên số, những cuốn sách này sẽ có cơ hội được bán chạy và có thêm cơ hội gặp lại độc giả. Để đạt được mục tiêu này, Pháp phát động dự án phục hồi sách đã ngừng phát hành, nhằm số hóa nhiều cuốn sách xuất bản ở Pháp đầu thế kỷ 20 (đến nay rất khó tìm trên thị trường), với hy vọng “hồi sinh” 96.000 cuốn sách đã ngừng phát hành bằng công nghệ số. Dự án này vừa hợp với xu thế thời đại, vừa góp phần bảo tồn di sản văn hóa Pháp.

Ngành xuất bản có mối quan hệ chặt chẽ với truyền thông. Đây là quá trình không ngừng trao đổi và chia sẻ thông tin, kiến thức, kinh nghiệm, tư duy,… nhằm mục đích nâng cao sự hiểu biết, thay đổi nhận thức, và thúc đẩy sự phát triển cá nhân và cộng đồng theo hướng tích cực. Với sự thúc đẩy của AI, chia sẻ tri thức với toàn cầu đã trở thành nhu cầu của ngành xuất bản.

Tổng giám đốc Tập đoàn Truyền thông và Xuất bản Công nghệ thông tin Trung Quốc Gu Chong cũng từng nhận định từ ChatGPT (ra đời tháng 11/2022) đến Sora (ra đời tháng 2/2024), các công ty xuất bản đã cảm nhận sâu sắc tác động mạnh mẽ của công nghệ AI, điều này được thể hiện qua sự phát triển của ngành xuất bản. Các kịch bản ứng dụng, quản lý vận hành và logic cơ bản đều đã trải qua những thay đổi mang tính cách mạng. AI đồng hành với việc học, đọc, viết, dạy và trò chuyện, tạo nên sự tích hợp của ngành xuất bản.

Dù AI mang lại năng suất và tiện ích, nó cũng kéo theo những tranh cãi là làm sao để xác định ranh giới giữa hỗ trợ và đạo văn? Ai là chủ sở hữu bản quyền khi AI tạo ra nội dung? Và người sáng tạo có quyền gì khi dữ liệu của họ bị sử dụng để huấn luyện mô hình AI?

Không chỉ ở Việt Nam, nhiều tổ chức toàn cầu vẫn đang loay hoay tìm lời giải cho những câu hỏi đó. Nhiều hợp đồng bản quyền văn học hiện đã cấm sử dụng AI trong dịch thuật và biên tập để bảo vệ quyền lợi của tác giả.

Tại Việt Nam, theo Chiến lược Chuyển đổi số báo chí đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030, một trong những mục tiêu chủ yếu đến năm 2025 là 50% cơ quan báo chí có nền tảng phân tích, xử lý dữ liệu tổng hợp tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tối ưu hóa hoạt động và đến năm 2030, con số mục tiêu này đạt 90% cơ quan báo chí.

Đối với ngành xuất bản, AI có tiềm năng biến đổi mạnh mẽ cả trải nghiệm người đọc lẫn quy trình vận hành. AI có thể tự động hóa công việc lặp lại, giúp phóng viên tập trung vào nhiệm vụ quan trọng và mang đến nội dung cá nhân hóa, phù hợp hơn thông qua hệ thống đề xuất thông minh. Khi các nhà xuất bản tiếp tục thử nghiệm và ứng dụng AI trong tổ chức của mình, chúng ta sẽ còn chứng kiến nhiều giải pháp đổi mới hơn nữa trong tương lai gần.

Trong xu hướng chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, AI sẽ được ứng dụng ngày càng nhiều trong lĩnh vực báo chí để giải phóng sức lao động của nhà báo, các biên tập viên để thực hiện những công việc có tính chất lặp đi lặp lại và không đòi hỏi cao về tính sáng tạo. Nhờ đó, người làm công việc xuất bản sẽ có thêm thời gian tập trung lao động sáng tạo các tác phẩm báo chí có giá trị nội dung cao với định dạng dài, những phỏng vấn chuyên sâu…