Trong số các tỉnh thành trên cả nước, Bình Phước nổi lên như một “thủ phủ điều”, đóng góp đáng kể vào sản lượng và kim ngạch xuất khẩu điều của Việt Nam. Vậy, Bình Phước đã trải qua hành trình như thế nào để đạt được vị thế này?
Bình Phước hiện có diện tích trồng điều lớn nhất cả nước, chiếm khoảng 50% tổng diện tích điều cả nước. Diện tích điều ở Bình Phước phát triển mạnh từ những năm 2010 trở về trước. Từ năm 2010 đến 2016, diện tích có xu hướng giảm, sau đó duy trì khá ổn định ở mức gần 140.000 ha trong những năm gần đây . Năm 2023, diện tích điều ở Bình Phước là 149.695 ha .
 |
| Bảng đồ về sản lượng điều qua từng năm ở Bình Phước – Đồ Họa: Trung Lữ |
Sản lượng điều Bình Phước cũng chiếm tỷ trọng lớn, khoảng 52,8% tổng sản lượng cả nước. Mặc dù diện tích ổn định, sản lượng điều lại có sự biến động qua các năm, từ 96.813 tấn năm 2017 đến 243.000 tấn năm 2020. Một điểm đáng chú ý là mặc dù diện tích trồng điều tương đối ổn định, nhưng Bình Phước vẫn chưa cải thiện đáng kể năng suất hạt điều trong 10 năm qua. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để ngành điều Bình Phước tập trung đầu tư nâng cao năng suất, hiệu quả sản xuất.
Với diện tích chiếm 46,6% và sản lượng chiếm 52,8% cả nước, Bình Phước không chỉ có diện tích trồng điều lớn nhất mà còn có năng suất cao hơn so với các vùng trồng điều khác ở Việt Nam. Bình Phước cũng dẫn đầu về số lượng cơ sở chế biến hạt điều. Những con số ấn tượng này đã khẳng định vị thế “thủ phủ điều” của Bình Phước.
Các huyện có diện tích trồng điều lớn nhất ở Bình Phước là Bù Đăng, Bù Gia Mập, Phú Riềng và Đồng Phú Trong đó, các hộ dân tộc thiểu số canh tác khoảng 50.000 ha điều, cho thấy vai trò quan trọng của đồng bào dân tộc thiểu số trong việc phát triển ngành điều tại Bình Phước.
Bình Phước được xem là “thủ phủ điều” của Việt Nam nhờ tổng diện tích và sản lượng điều chiếm khoảng 50% so với cả nước, cùng với sự đóng góp của nhiều yếu tố nổi bật. Trước hết, tỉnh sở hữu điều kiện tự nhiên thuận lợi với khí hậu và thổ nhưỡng đặc biệt phù hợp cho sự phát triển của cây điều.
Bên cạnh đó, chính quyền địa phương đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ hiệu quả, từ khuyến khích trồng điều, cung cấp giống cây, hướng dẫn kỹ thuật canh tác, đến xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm ra thị trường.
Đồng thời, Bình Phước còn chú trọng phát triển kinh tế tập thể, thúc đẩy liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ sản phẩm điều, qua đó nâng cao hiệu quả sản xuất cũng như cải thiện thu nhập cho người nông dân.
Nhận thức rõ tầm quan trọng của ngành điều, tỉnh Bình Phước đã không ngừng triển khai nhiều chính sách nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của lĩnh vực này. Trước hết, tỉnh đã xây dựng kế hoạch dài hạn với quy hoạch phát triển ngành điều đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030, hướng tới việc ổn định diện tích cây điều thông qua thâm canh và xen canh, đồng thời gắn kết chặt chẽ giữa sản xuất và công nghiệp chế biến hạt điều. Kế hoạch này còn nhấn mạnh việc ứng dụng kỹ thuật tiên tiến để đa dạng hóa sản phẩm, đồng thời chủ động kiểm soát chất lượng. Ngày 15/4/2020, Nghị quyết 11-NQ/TU được ban hành, xác định rõ mục tiêu phát triển ngành điều giai đoạn 2020-2025 và định hướng đến năm 2030, trở thành kim chỉ nam cho các hoạt động của tỉnh.
Để hỗ trợ doanh nghiệp, Bình Phước đã tạo điều kiện thuận lợi trong việc đăng ký chỉ dẫn địa lý “Hạt điều Bình Phước”, đồng thời đẩy mạnh quảng bá sản phẩm và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc. Hiện tại, các cơ sở chế biến điều trong tỉnh đạt tổng công suất khoảng 500.000 tấn mỗi năm, đóng góp khoảng 11% vào GRDP hàng năm và mang lại nguồn thu ngân sách khoảng 14 tỷ đồng.
Song song đó, tỉnh tích cực phối hợp với các Tham tán Thương mại Việt Nam tại nước ngoài để hỗ trợ doanh nghiệp trưng bày sản phẩm, tham gia các hội nghị kết nối và xúc tiến xuất khẩu, mở rộng thị trường tiêu thụ.
Về phát triển vùng nguyên liệu, Bình Phước tập trung xây dựng nguồn cung ổn định, khuyến khích hợp tác và liên kết trong chuỗi giá trị. Tuy nhiên, sản lượng điều nội địa hiện chỉ đáp ứng khoảng 30% nhu cầu của các nhà máy chế biến, cho thấy tỉnh cần nỗ lực hơn nữa để gia tăng sản xuất, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu. Để nâng cao năng suất và chất lượng, tỉnh chú trọng nghiên cứu, chọn lọc giống điều có năng suất cao, khả năng thích nghi tốt với biến đổi khí hậu, đồng thời tăng cường đào tạo và tập huấn kỹ thuật chuyên sâu cho người nông dân. Ngoài ra, Bình Phước khuyến khích chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm từ hạt điều và tận dụng tối đa giá trị từ vỏ hạt, nhằm gia tăng lợi ích kinh tế và phát huy hết tiềm năng của ngành điều.
Ngành điều Bình Phước, dù sở hữu nhiều lợi thế, vẫn đang đối mặt với không ít thách thức lớn. Trước hết, biến đổi khí hậu với thời tiết bất lợi và sự tấn công của sâu bệnh đã tác động tiêu cực đến năng suất và sản lượng cây điều. Đặc biệt, khoảng 30% diện tích điều trong tỉnh là cây già cỗi trên 30 năm tuổi, dễ bị sâu bệnh và cho năng suất thấp.
Đồng thời, ngành điều Việt Nam, trong đó có Bình Phước, đang chịu áp lực cạnh tranh mạnh mẽ từ các quốc gia như Campuchia, Ấn Độ và các nước châu Phi. Gần đây, Liên minh châu Âu (EU) lẫn Trung Quốc giảm nhập khẩu hạt điều từ Việt Nam, tăng nhập khẩu từ châu Phi, khiến thị trường ngày càng khó khăn. Năng suất và chất lượng hạt điều cũng là một vấn đề khi giống điều thực sinh cho năng suất thấp, chất lượng không đồng đều, trong khi diện tích trồng điều phân tán ở những khu vực có điều kiện thời tiết khắc nghiệt càng làm hạn chế hiệu quả sản xuất.
Bên cạnh đó, sự liên kết trong chuỗi giá trị ngành điều còn yếu, thể hiện qua mối quan hệ lỏng lẻo giữa nông dân và doanh nghiệp trong các khâu sản xuất, chế biến và kinh doanh. Nhiều doanh nghiệp chưa chú trọng đầu tư phát triển vùng nguyên liệu, dẫn đến nguồn cung không ổn định. Thêm vào đó, ngành chế biến hạt điều xuất khẩu của Việt Nam, bao gồm Bình Phước, phụ thuộc lớn vào nguyên liệu thô nhập khẩu từ châu Phi. Giá hạt điều nguyên liệu tăng mạnh gần đây cũng gây khó khăn cho các doanh nghiệp chế biến. Một thách thức đáng chú ý khác là Việt Nam hiện chỉ chiếm 30% chuỗi giá trị ngành điều toàn cầu, trong khi phần lớn giá trị còn lại thuộc về các nhà phân phối và rang chiên quốc tế.
Để đảm bảo ngành điều Bình Phước phát triển bền vững trong tương lai, cần tập trung vào nhiều giải pháp thiết thực. Trước tiên, tỉnh nên đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu và phát triển, đặc biệt là lai tạo các giống điều mới có năng suất cao, chất lượng tốt và khả năng thích nghi với biến đổi khí hậu. Việc ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất, chế biến và bảo quản cũng rất cần thiết nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng của sản phẩm điều. Đồng thời, cần thúc đẩy sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên trong chuỗi giá trị, từ người trồng điều, doanh nghiệp chế biến đến nhà phân phối và người tiêu dùng, để tạo ra một hệ thống liên kết hiệu quả.
Ngoài ra, Bình Phước cần mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu để giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống, đồng thời đẩy mạnh chế biến sâu nhằm tạo ra các sản phẩm đa dạng, đáp ứng tốt hơn nhu cầu thị trường. Việc quản lý và sử dụng hiệu quả chỉ dẫn địa lý “Hạt điều Bình Phước” cũng là yếu tố quan trọng để bảo vệ thương hiệu, nâng cao uy tín sản phẩm. Cuối cùng, ngành điều cần chú trọng đến các khía cạnh môi trường và xã hội trong quá trình phát triển, đảm bảo sự bền vững lâu dài cho cả ngành và cộng đồng gắn bó với cây điều tại Bình Phước.
 |
| Bình Phước đã có một hành trình dài để trở thành “thủ phủ điều” của Việt Nam. Nguồn ảnh: TL |
Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, cùng với những nỗ lực của chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân trong việc áp dụng khoa học kỹ thuật, liên kết sản xuất và xây dựng thương hiệu, ngành điều Bình Phước đã đạt được những thành tựu đáng kể, đóng góp quan trọng vào nền kinh tế của tỉnh và của cả nước.
Tuy nhiên, ngành điều Bình Phước cũng đang phải đối mặt với những thách thức lớn như biến đổi khí hậu, cạnh tranh quốc tế gay gắt, năng suất chưa cao và liên kết chuỗi giá trị còn lỏng lẻo. Để tiếp tục phát triển bền vững, ngành điều Bình Phước cần tập trung vào các giải pháp then chốt như đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, ứng dụng công nghệ cao, tăng cường liên kết chuỗi giá trị, đa dạng hóa thị trường và phát triển chế biến sâu. Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực cạnh tranh, nắm bắt cơ hội trong chuỗi giá trị toàn cầu cũng là yếu tố quan trọng để ngành điều Bình Phước khẳng định vị thế “thủ phủ điều” và vươn lên tầm cao mới.
