Bài học từ Ghana: Thẻ vàng IUU kéo dài 5 năm, nguy cơ mất thị trường xuất khẩu vào EU

Ngành thủy sản Ghana đang đứng trước áp lực lớn khi "thẻ vàng IUU" về khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) do Liên minh châu Âu (EU) áp dụng vẫn chưa được gỡ bỏ sau 5 năm. Việc cảnh báo kéo dài không chỉ làm gia tăng rủi ro mất thị trường xuất khẩu mà còn trở thành bài học đáng lưu ý đối với nhiều quốc gia đang trong quá trình khắc phục các khuyến nghị của EU, trong đó có Việt Nam.

Theo thông tin từ Bộ Thủy sản và Phát triển Nuôi trồng thủy sản Ghana, nước này đang đẩy mạnh hoàn thiện khung pháp lý và siết chặt thực thi nhằm đáp ứng các yêu cầu của EU. Tuy nhiên, quá trình khắc phục vẫn gặp nhiều khó khăn, khiến cảnh báo "thẻ vàng" tiếp tục được duy trì.

Bài học từ Ghana: Thẻ vàng IUU kéo dài 5 năm, nguy cơ mất thị trường xuất khẩu vào EU

Nguy cơ mất thị trường xuất khẩu trị giá hơn 400 triệu USD

EU áp dụng "thẻ vàng" đối với các quốc gia chưa đáp ứng đầy đủ các quy định về phòng, chống khai thác IUU. Nếu không có chuyển biến tích cực, quốc gia bị cảnh báo có thể tiếp tục bị áp dụng "thẻ đỏ", đồng nghĩa với việc thủy sản khai thác sẽ bị cấm xuất khẩu vào thị trường châu Âu.

Đối với Ghana, nguy cơ này đặc biệt đáng lo ngại khi EU là thị trường tiêu thụ quan trọng, với kim ngạch xuất khẩu hải sản và cá ngừ hằng năm đạt hơn 400 triệu USD.

Đây không phải lần đầu Ghana bị EU cảnh báo. Năm 2013, quốc gia Tây Phi này từng nhận "thẻ vàng" do hệ thống quản lý nghề cá chưa đáp ứng yêu cầu. Sau khi triển khai các biện pháp cải cách, Ghana được gỡ cảnh báo vào năm 2015.

Tuy nhiên, đến ngày 2/6/2021, EU tiếp tục áp dụng "thẻ vàng" lần thứ hai do công tác thực thi suy giảm và tình trạng khai thác bất hợp pháp, đặc biệt là hoạt động chuyển tải hải sản trái phép trên biển (saiko), vẫn diễn ra.

Sau 5 năm, Ghana vẫn chưa thể ra khỏi danh sách cảnh báo.

Siết thực thi nhưng vẫn đối mặt nhiều thách thức

Phát biểu tại cuộc họp báo công bố kết quả hoạt động ngành thủy sản 6 tháng đầu năm 2026 ở Accra, Bộ trưởng Thủy sản và Phát triển Nuôi trồng thủy sản Ghana Emelia Arthur cho biết Chính phủ đang quyết liệt xử lý các hành vi khai thác bất hợp pháp nhằm đáp ứng các khuyến nghị của EU.

Theo bà Emelia Arthur, cơ quan chức năng đã tăng cường truy tố, xử phạt ngư dân và chủ tàu vi phạm, đồng thời áp dụng nhiều biện pháp mạnh như đình chỉ giấy phép khai thác và khởi kiện theo quy định của pháp luật. Hiện có bốn tàu lưới kéo công nghiệp đang bị đình chỉ giấy phép hoạt động trong thời hạn một năm.

Tuy nhiên, việc thực thi vẫn gặp không ít khó khăn do ý thức chấp hành của một bộ phận ngư dân còn hạn chế, đặc biệt ở nhóm tàu khai thác quy mô nhỏ. Bên cạnh đó, tình trạng dàn xếp ngoài tòa trong xử lý vi phạm cũng ảnh hưởng đến hiệu quả răn đe.

Bộ trưởng Emelia Arthur thừa nhận ngành thủy sản Ghana lo ngại khả năng EU có thể nâng mức cảnh báo lên "thẻ đỏ" nếu việc duy trì "thẻ vàng" tiếp tục kéo dài.

Nguồn lợi thủy sản suy giảm, áp lực ngày càng lớn

Theo Bộ Thủy sản Ghana, sản lượng khai thác biển của nước này đã giảm mạnh trong hơn hai thập kỷ qua, từ gần 420.000 tấn năm 1999 xuống khoảng 202.000 tấn vào năm 2014.

Số liệu của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cho thấy tổng sản lượng thủy sản của Ghana hiện đạt khoảng 400.000 tấn/năm, bao gồm khai thác biển, khai thác nội địa và nuôi trồng thủy sản. Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ trong nước đã vượt 1,2 triệu tấn/năm, tạo áp lực lớn đối với nguồn cung.

Hiện khai thác nội địa mới đáp ứng khoảng 21% nhu cầu, nuôi trồng thủy sản đóng góp 17%, phần còn lại phụ thuộc vào nguồn thủy sản biển và nhập khẩu.

Kinh nghiệm tham khảo trong quá trình gỡ "thẻ vàng" IUU

Việc Ghana vẫn chưa thể gỡ bỏ "thẻ vàng" sau nhiều năm cho thấy, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, yếu tố quyết định là thực thi pháp luật một cách đồng bộ, liên tục và hiệu quả. Nếu các hành vi khai thác IUU chưa được kiểm soát triệt để, nguy cơ bị kéo dài thời gian cảnh báo hoặc bị nâng lên "thẻ đỏ" là hoàn toàn hiện hữu.

Đối với Việt Nam, trong bối cảnh cả hệ thống chính trị đang tập trung triển khai các giải pháp nhằm sớm gỡ "thẻ vàng" IUU của EU, trường hợp của Ghana là kinh nghiệm tham khảo quan trọng. Điều này cho thấy việc kiểm soát tàu cá, truy xuất nguồn gốc thủy sản, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm và duy trì hiệu quả thực thi trên thực tế sẽ có ý nghĩa quyết định trong quá trình lấy lại niềm tin của thị trường EU, đồng thời bảo đảm phát triển nghề cá theo hướng bền vững và có trách nhiệm.