Sở hữu trí tuệ cần bước ra khỏi chiếc khung bảo hộ

Một doanh nghiệp có thể sở hữu phần mềm, thương hiệu, sáng chế, dữ liệu hay kết quả nghiên cứu có giá trị, nhưng nếu những tài sản ấy khó được xác lập, định giá, giao dịch và khai thác thì giá trị kinh tế vẫn nằm trên giấy.

Đây là vấn đề nổi lên trong phiên họp sáng 24/9, khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Theo hồ sơ được trình, dự án tập trung vào cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và kiện toàn đầu mối quản lý nhà nước.

Giảm thủ tục để doanh nghiệp dễ đi vào thị trường

Dự thảo Luật được xây dựng theo hướng đơn giản hóa thủ tục trong đăng ký, xác lập quyền sở hữu trí tuệ; bãi bỏ thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp - (Ảnh: https://quochoi.vn).

Một thay đổi khác là bãi bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ, sau khi lĩnh vực này không còn thuộc danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo Luật Đầu tư.

Theo cơ quan soạn thảo, các sửa đổi dự kiến bãi bỏ 18 thủ tục hành chính và cắt giảm 5 điều kiện kinh doanh. Trong đó có 16 thủ tục liên quan đến cấp, cấp lại, thu hồi giấy chứng nhận tổ chức giám định sở hữu trí tuệ và thẻ giám định viên; 2 thủ tục liên quan đến đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng.

Với doanh nghiệp, những thay đổi này tác động trực tiếp vào thời gian và chi phí khi xác lập, thay đổi hoặc khai thác quyền.

Nhưng đó mới là một phần của câu chuyện.

Tài sản trí tuệ phải tạo ra giá trị

Tại phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị đặt việc sửa Luật trong yêu cầu hoàn thiện thể chế sở hữu trí tuệ phục vụ mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo ông, những vấn đề pháp luật hiện hành chưa theo kịp đã xuất hiện từ thương mại hóa tài sản trí tuệ, bảo vệ và thực thi quyền trên không gian mạng đến các vấn đề mới từ trí tuệ nhân tạo; đồng thời đặt ra yêu cầu thích ứng với dữ liệu lớn, tài sản số, công nghệ sinh học, bán dẫn, nền tảng số và phát triển thị trường quyền sở hữu trí tuệ.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu trình bày tóm tắt báo cáo thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ - (Ảnh: https://quochoi.vn).

Điểm đáng chú ý là cách nhìn về bản thân tài sản trí tuệ.

Sở hữu trí tuệ không chỉ là thứ cần được đăng ký và bảo vệ. Nó có thể trở thành tài sản được định giá, giao dịch, đầu tư và thương mại hóa.

Đây cũng là hướng mà Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị tiếp tục nghiên cứu: chuyển tư duy từ quản lý bảo hộ quyền sang kiến tạo và khai thác nguồn lực sở hữu trí tuệ.

Với doanh nghiệp, sự thay đổi này có ý nghĩa không nhỏ.

Một thương hiệu mạnh, một phần mềm, một sáng chế hay một kết quả nghiên cứu nếu được xác lập quyền rõ ràng và có cơ chế định giá phù hợp có thể trở thành một phần trong năng lực cạnh tranh, huy động vốn hoặc mở rộng thị trường. Ngược lại, tài sản vô hình nếu không được ghi nhận và khai thác đúng cách sẽ khó chuyển thành giá trị kinh tế thực tế.

Giải quyết khoảng cách giữa “có quyền” và “khai thác được quyền”

Chính vì vậy, thảo luận tại phiên họp không chỉ xoay quanh việc giảm bao nhiêu thủ tục.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn lưu ý yêu cầu xây dựng hướng dẫn về sở hữu trí tuệ theo hướng thống nhất, minh bạch, nhất là với những tài sản vô hình như phần mềm, dữ liệu và thương hiệu số. Ông cũng đề cập việc nghiên cứu chính sách thuế, tín dụng đối với doanh nghiệp sở hữu trí tuệ và đào tạo kế toán, kiểm toán viên về hạch toán tài sản trí tuệ.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh thuyết trình về nội dung cơ bản của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ - (Ảnh: https://quochoi.vn).

Cùng với đó là yêu cầu tăng cường năng lực số cho hệ thống quản lý, trong đó có hạ tầng dữ liệu và công cụ trí tuệ nhân tạo hỗ trợ thẩm định, cũng như cơ chế hậu kiểm và xử lý trách nhiệm khi cơ quan nhà nước chậm thời hạn.

Những yêu cầu này cho thấy khoảng cách giữa “có quyền” và “khai thác được quyền” vẫn là vấn đề cần tiếp tục giải quyết.

Dự án Luật lần này sửa đổi, bổ sung 18/222 điều của Luật hiện hành. Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất phạm vi sửa đổi tập trung vào ba nhóm: cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính; cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh; kiện toàn, điều chỉnh phân công cơ quan chủ trì quản lý nhà nước về bảo hộ giống cây trồng.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng cho biết Chính phủ sẽ tiếp tục rà soát để hướng tới việc sửa đổi toàn diện Luật Sở hữu trí tuệ vào thời điểm phù hợp.

Điều đó cũng có nghĩa, cuộc cải cách về sở hữu trí tuệ chưa dừng ở việc làm cho thủ tục ngắn hơn.

Bài toán lớn hơn là tạo ra một thị trường mà ở đó tri thức, sáng tạo và công nghệ có thể được xác lập thành tài sản, được định giá và thực sự đi vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Khi đó, sở hữu trí tuệ mới không chỉ là “tấm khiên” bảo vệ thành quả sáng tạo, mà có thể trở thành một nguồn lực trực tiếp tham gia vào tăng trưởng.