"Nút thắt" thuốc bảo vệ thực vật: Rào cản vô hình trên đường xuất khẩu nông sản

Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là một rào cản vô hình, thách thức trực tiếp đến người nông dân, hợp tác xã (HTX), doanh nghiệp – những chủ thể vốn đã phải gồng mình trước áp lực chi phí và thị trường.

Hệ lụy từ những lô hàng bị cảnh báo không chỉ dừng lại ở con số thiệt hại hàng triệu USD. Mỗi lần như vậy, uy tín ngành nông sản bị tổn thương, niềm tin đối tác bị xói mòn và thị trường buộc phải siết chặt hơn quy trình kiểm soát với toàn bộ mặt hàng xuất xứ từ Việt Nam. Nói cách khác, chỉ một mắt xích lỏng lẻo cũng có thể kéo theo hậu quả cho cả chuỗi giá trị.

Nút thắt thuốc bảo vệ thực vật - rào cản vô hình trên đường xuất khẩu nông sản

30% đơn vị không đạt tái chứng nhận hữu cơ

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong những năm gần đây, hàng trăm lô nông sản Việt Nam đã bị cảnh báo hoặc từ chối tại các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản hay Trung Quốc. Các mặt hàng bị "tuýt còi" trải dài từ sầu riêng, thanh long, chanh leo đến ớt, đậu bắp… Nguyên nhân chủ yếu vẫn nằm ở tồn dư thuốc bảo vệ thực vật và việc không tuân thủ các tiêu chuẩn nhập khẩu ngày càng khắt khe.

Ông Nông Đức Lai – Tham tán thương mại Việt Nam tại Trung Quốc – cho biết, Việt Nam thuộc nhóm các nước có tỷ lệ lô hàng bị cảnh báo cao nhất tại thị trường này.

Trong khi đó, theo ông Lê Quý Hòa Bình - đại diện tổ chức chứng nhận quốc tế Control Union, EU và Mỹ đang tăng cường hậu kiểm với các sản phẩm từng vi phạm, đồng thời chuẩn bị áp dụng các quy định mới như EUDR (chống mất rừng) hay yêu cầu mã số vùng trồng theo chuẩn của Mỹ, khiến chuỗi cung ứng phải minh bạch từ gốc tới ngọn. Một điểm đáng chú ý khác, nhiều chứng nhận hữu cơ quốc tế mà các HTX, doanh nghiệp trong nước đạt được là nhờ... điều kiện tự nhiên thuận lợi chứ không hoàn toàn đến từ quy trình canh tác. Các cây trồng như dừa, quế – vốn ít cần chăm sóc và không sử dụng hóa chất – dễ dàng đạt chuẩn. Nhưng với những cây trồng công nghiệp yêu cầu chăm sóc cao như cà phê, hồ tiêu, lúa, thì tỷ lệ đạt chứng nhận rất thấp.

Thực tế cho thấy, mỗi năm có đến 30% HTX hoặc doanh nghiệp dù đã đạt chứng nhận hữu cơ nhưng lại không thể duy trì khi tái đánh giá. Nguyên nhân chính vẫn là vi phạm quy định về thuốc bảo vệ thực vật – vốn là yếu tố cực kỳ nghiêm ngặt trong bộ tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế.

Cơ chế thị trường có thể là đòn bẩy hiệu quả

Các chuyên gia quốc tế khẳng định, để giải quyết tận gốc bài toán tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, không thể chỉ dựa vào chế tài hành chính. Bài học từ châu Âu cho thấy, việc siết luật là chưa đủ nếu thiếu đi cơ chế thị trường làm đòn bẩy. Trong giai đoạn 2011–2021, dù nỗ lực áp dụng các quy định chặt chẽ, lượng thuốc trừ sâu sử dụng tại EU chỉ giảm 6%, quá khiêm tốn so với mục tiêu cắt giảm 50% vào năm 2030.

Vì vậy, nhiều quốc gia đã chuyển sang cách tiếp cận mới: Dùng công cụ kinh tế để điều chỉnh hành vi. Đan Mạch chẳng hạn, áp dụng hệ thống đánh thuế thuốc bảo vệ thực vật theo mức độ độc hại, khuyến khích nông dân chuyển sang giải pháp sinh học.

Pháp và Đức lại triển khai mô hình “quỹ hoàn trả – phí sử dụng”, nơi nông dân được hoàn lại một phần chi phí nếu chứng minh giảm sử dụng hóa chất hoặc chuyển sang canh tác hữu cơ.

Đây là những mô hình cho thấy thị trường không chỉ là nơi tiêu thụ, mà còn là công cụ dẫn dắt sản xuất. Nếu được vận dụng phù hợp tại Việt Nam, những chính sách tương tự có thể giúp thúc đẩy người nông dân thay đổi, từ đó tạo ra các sản phẩm sạch, bền vững và có giá trị cao hơn.

Hiện nay, khoảng 90% phân bón và thuốc bảo vệ thực vật lưu hành tại Việt Nam không đạt chuẩn hữu cơ. Nhiều sản phẩm gắn mác “hữu cơ” nhưng vẫn chứa khoáng chất hoặc các thành phần NPK – vốn không được phép sử dụng trong canh tác hữu cơ theo chuẩn Mỹ hay EU. Nếu không có nguồn vật tư phù hợp, nông dân dù có thiện chí cũng khó lòng thay đổi phương thức sản xuất.

Trong bối cảnh thị trường quốc tế đang ngày càng khắt khe, thì đáp ứng tiêu chuẩn không còn là lựa chọn – mà là điều kiện bắt buộc. Và hơn hết, đó cũng là cơ hội để nông sản Việt khẳng định giá trị, nâng tầm thương hiệu và bứt phá trên sân chơi toàn cầu.