Nhà ở xã hội - “miếng bánh” không dễ xơi. Bài V: Có thành công cụ để “trục lợi”?

Tình trạng trục lợi từ chính sách nhà ở xã hội

Phân khúc nhà ở xã hội đang là sự lựa chọn dành cho người thu nhập thấp. Do chênh lệch giá lớn nên NOXH dù bị cấm giao dịch mua bán trong vòng 5 năm đầu tiên vẫn trở thành mặt hàng hấp dẫn trên thị trường một cách công khai bất chấp mọi quy định pháp luật.

Tình trạng mua NOXH với mức giá chênh lệch cao thông qua môi giới. Hay mua bán qua hình thức giấy tay, hợp đồng uỷ quyền, vi bằng… (do quy định cấm giao dịch mua bán NOXH trong vòng 5 năm đầu tiên). Dẫn đến người mua phải chịu giá cao hoặc người không đúng đối tượng mua bán NOXH, làm méo mó chính ý nghĩa thực của một chính sách nhân văn này.

Nhiều trường hợp chủ đầu tư và khách hàng tự thay đổi thiết kế công trình, căn hộ, hay sử dụng không đúng mục đích như: cho ở nhờ, cho thuê lại hoặc không sử dụng, mua bán sang nhượng… để trục lợi từ chính sách.

Bộ Xây dựng đã từng có đề nghị UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chỉ đạo các sở, ngành liên quan tăng cường kiểm tra, giám sát việc quản lý, sử dụng NOXH theo quy định của pháp luật. Điều này nhằm kịp thời chấn chỉnh và khắc phục các bất cập nêu trên.

Đặc biệt tập trung kiểm tra việc xét duyệt đối tượng được mua, thuê, thuê mua loại hình nhà ở này cũng như việc lập dự toán, xác định giá bán và giá bán thực tế của các chủ đầu tư dự án NOXH.

Bộ Xây dựng cũng đã nghiên cứu, xây dựng và trình Chính phủ ban hành Nghị định số 16/2022/NĐ-CP ngày 28/01/2022 quy định xử phạt vi phạm hành chính về xây dựng. Theo đó, tại điểm b khoản 1, điểm b khoản 6 Điều 64 quy định cụ thể hành vi vi phạm về bán, cho thuê, cho thuê mua nhà ở xã hội không đúng đối tượng theo quy định; và biện pháp khắc phục hậu quả, là buộc thu hồi nhà ở xã hội và buộc hoàn trả bên mua, bên thuê mua số tiền mua, thuê, thuê mua nhà ở xã hội.

Với chương trình “Thúc đẩy phát triển NOXH cho công nhân, người thu nhập thấp” theo nghị quyết số 11/NQ-CP của Chính phủ, nhiều doanh nghiệp lớn cũng đã cam kết tham gia phát triển NOXH.

Câu chuyện trục lợi nhà ở xã hội đã xảy ra ở nhiều địa phương trong cả nước. Nhiều người có điều kiện kinh tế khá giả, song nhờ các mối quan hệ vẫn “chạy chọt” để chiếm hữu các căn hộ trong dự án nhà ở xã hội. Trong khi đó, một bộ phận lớn những người có thu nhập thấp đối tượng chính sách lại rất khó lòng để tìm cho mình một chốn an cư... Những bất cập này đã và đang để lại bức xúc trong dư luận, và cũng khó để ngăn chặn một cách triệt để khi còn rất nhiều kẽ hở về pháp lý cũng như trong công tác quản lý các dự án nhà ở xã hội như hiện nay.

Trên thực tế đang tồn tại nghịch lý, khi tại các dự án dành cho người nghèo, người có thu nhập thấp song dưới sân lại dày đặc các ô tô “xịn”, chen nhau đậu kín sân. Trong khi đó, theo quy định trong Luật Nhà ở năm 2014, nhóm đối tượng được mua nhà ở xã hội gồm rất nhiều thành phần như, người có công với cách mạng; hộ gia đình nghèo và cận nghèo tại khu vực nông thôn; người lao động đang làm việc tại các doanh nghiệp trong và ngoài khu công nghiệp; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ; cán bộ, công chức, viên chức... Tiêu chí để lựa chọn người mua nhà ở xã hội rất gắt gao, trải qua nhiều bước thẩm định, chấm điểm hồ sơ người đăng ký mua nhà.

Những “lỗ hổng” phát sinh tiêu cực ở các dự án nhà ở xã hội

Đối với rất nhiều người, đặc biệt là đối với công nhân lao động, người còn nghèo khó, người có thu nhập thấp, việc đăng ký mua và sở hữu căn hộ là nhà NOXH với giá cả vừa phải, phù hợp với thu nhập như hiện nay là một việc làm rất chính đáng.

Đây chính là những người cũng là những đối tượng thật sự đang khó khăn về chỗ ở, do đó, họ cần được ưu tiên trong việc đăng ký, làm thủ tục để mua những căn hộ là NOXH cho bản thân và gia đình theo quy định của pháp luật.

Thế nhưng, trong thực tế thời gian qua đã có không ít những trường hợp là những người khá giả, những đối tượng có thu nhập cao, phải chịu thuế thu nhập cá nhân và đã có nhà ở "lọt" vào danh sách được xét duyệt mua những suất NOXH khiến dư luận hết sức băn khoăn và bức xúc.

Điều đó cho thấy có những lỗ hổng, thậm chí là có phát sinh tiêu cực (và sự thiếu trách nhiệm) ngay từ khâu thẩm định, kiểm tra, thẩm tra và xét duyệt mua suất nhà ở xã hội đối với những đối tượng này.

Thực tế, có một số người, một số đối tượng sau khi mua nhà ở xã hội được một thời gian sau đó đã làm thủ tục chuyển nhượng, mua bán nhà ở xã hội để kiếm một khoản tiền lời không hề nhỏ.

Theo quy định của pháp luật hiện hành, việc mua bán, cho thuê nhà ở là các căn hộ nhà ở xã hội phải là những người, những đối tượng chưa có nhà ở và có nhu cầu thật sự, những người có thu nhập không phải chịu thuế…

Do đó, việc để “lọt” NOXH vào tay những người, những đối tượng không nằm trong diện được phép mua bán nhà NOXH, tức những người đã có nhà ở, những người có thu nhập cao, có hoàn cảnh khá giả được xét duyệt mua NOXH là hoàn toàn không đúng đối tượng, thậm chí là có dấu hiệu vi phạm pháp luật, vi phạm về đối tượng được thụ hưởng khi tiến hành mua bán NOXH.

Do vậy thiết nghĩ, để NOXH đến đúng đối tượng thụ hưởng theo tiêu chí cũng như theo những quy định của pháp luật hiện hành, trước hết việc đăng ký, mua bán cho thuê căn hộ tại dự án NOXH cần phải được công khai, minh bạch với những tiêu chí, quy định thật sự rõ ràng. Hồ sơ mua bán cần phải được cơ quan chức năng, các tổ chức thẩm tra, thẩm định và xét duyệt chặt chẽ, kỹ lưỡng ngay từ ban đầu.

Ngoài ra, đối với các hành vi có biểu hiện khai man, kê khai gian dối để đăng ký mua suất NOXH không đúng đối tượng, ngoài việc chấm dứt hợp đồng mua bán, thu hồi lại NOXH để bán cho đúng đối tượng, cần xử lý nghiêm trước pháp luật.

Thực tế này đòi hỏi cần nhìn lại việc triển khai, thực hiện chính sách nhà ở, nhất là công tác xét duyệt danh sách mua nhà, thanh tra, kiểm tra, giám sát của các cơ quan chức năng cũng như giải bài toán đẩy nhanh nguồn cung nhà giá rẻ, nhà cho thuê phục vụ nhu cầu bức thiết về nhà ở.

Để mua được NOXH, nhiều người thu nhập thấp đã bất chấp rủi ro về pháp lý khi mua lại những căn hộ chưa đủ điều kiện chuyển nhượng, thậm chí bị lừa, mất hàng trăm triệu đồng. Nhiều người mua nhà tại dự án nhà ở xã hội Đại Kim, quận Hoàng Mai, Hà Nội đã phản ánh về hiện tượng 2 đơn vị có liên quan đến dự án này cùng bán một căn hộ cho nhiều người, hoặc bán cả những căn nhà ở xã hội chỉ để cho thuê; nhiều môi giới, sàn giao dịch tham gia “ăn tiền chênh lệch”...

Rất nhiều người đã bỏ ra số tiền 200-300 triệu đồng/người để mua nhà, có hợp đồng góp vốn với một công ty, tổng số tiền góp vốn lên đến gần 20 tỷ đồng, nhưng cuối cùng họ lại “trắng tay”, tiền mất còn nhà không mua được.

Một người dân đang trong cảnh này cho biết, đã mất 80 triệu đồng cho môi giới, 20% giá trị căn hộ tương đương hơn 200 triệu đồng, sau gần 1 năm mới “ngã ngửa” khi biết căn hộ mình mua tại dự án nhà ở xã hội Đại Kim thuộc diện cho thuê: “Trong danh sách 90 người thì có những người đã góp vốn từ năm 2011. Theo hợp đồng thì vẫn cam kết có thể vay được gói 30 nghìn tỷ nên mọi người mới tập trung vào mua, vì thực tế người mua những căn hộ đấy đều thuộc diện thu nhập thấp và không đủ điều kiện để mua trọn gói”.

Mới đây, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh đã có những chia sẻ về tình trạng nhiều đối tượng trung gian, cò mồi đã lợi dụng sự khan hiếm của NOXH để bán kiếm tiền chênh lệch, dẫn đến sự gia tăng áp lực chi phí đối với người lao động thu nhập thấp, đồng thời làm giảm sút niềm tin của họ vào chính sách nhân văn về NOXH.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng khẳng định, với chính sách NOXH trong thời gian qua được Đảng, Chính phủ, đặc biệt là Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ có rất nhiều chỉ đạo quan tâm đầu tư phát triển NOXH cho công nhân, người có thu nhập thấp ở đô thị. Xác định đây là chính sách rất tình người và lo nhà, chỗ ở cho một lượng đông người lao động, thu nhập thấp.

Theo ông Sinh, các quy định liên quan đến các chính sách về NOXH được quan tâm với nhiều chính sách ưu đãi. Trên cơ sở những chính sách ưu đãi như vậy cũng để người có thu nhập thấp tiếp cận nhà ở tốt hơn. Bên cạnh việc ban hành những chính sách ưu đãi, Chính phủ cũng như Quốc hội đã ban hành các pháp luật liên quan đến việc xác định đối tượng thụ hưởng cũng như các điều kiện, tiêu chí công khai, minh bạch, rõ ràng để người có thu nhập thấp được hưởng các ưu đãi từ các chính sách này cũng như nhằm tránh trục lợi chính sách. Trong pháp luật liên quan đến chính sách NOXH quy định rất rõ ràng.

Nhân Hà Phan