Doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu, dữ liệu sẽ trở thành công cụ hậu kiểm

Điểm đáng chú ý trong phương án mới không nằm ở việc doanh nghiệp được tự quyết giá xăng dầu, mà ở cách quyền này đi cùng trách nhiệm giải trình và cơ chế hậu kiểm bằng dữ liệu.

Như Tạp chí Doanh nghiệp và Hội nhập đã thông tin trong bài viết về các điều kiện mới đối với thương nhân đầu mối, dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu đang đặt ra một loạt thay đổi đáng kể đối với cách doanh nghiệp tham gia và vận hành trên thị trường (xem bài viết trước về điều kiện thương nhân đầu mối: https://doanhnghiephoinhap.vn/xang-dau-36-thang-kinh-nghiem-de-buoc-vao-cua-lam-dau-moi-150865.html)

Ở cơ chế giá, thay đổi lần này tiếp tục cho thấy định hướng tăng quyền tự chủ nhưng đồng thời nâng trách nhiệm của doanh nghiệp.

Giá không còn được điều hành theo nhịp cố định

Tại họp báo thường kỳ quý III của Bộ Công Thương, câu hỏi về việc doanh nghiệp được tự quyết giá bán lẻ xăng dầu nhận được sự quan tâm đặc biệt của báo chí.

Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước trả lời câu hỏi báo chí quan tâm - Ảnh: Lan Ngọc.

Mối quan tâm nằm ở chỗ, khi quyền quyết định giá được chuyển nhiều hơn cho doanh nghiệp, Nhà nước sẽ sử dụng công cụ nào để kiểm soát quá trình hình thành giá; liệu có cơ chế hạn chế tình trạng giá tăng nhanh nhưng giảm chậm hay không.

Thông tin với báo giới, bà Nguyễn Thúy Hiền - Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho biết nguyên tắc xuyên suốt của dự thảo là giá xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Theo phương án được đưa ra, doanh nghiệp sẽ không còn chờ cơ quan quản lý công bố giá theo chu kỳ như hiện nay. Thay vào đó, doanh nghiệp căn cứ chi phí thực tế và các lô hàng mua bán thực tế để tự xác định giá.

Tuy nhiên, quyền tự quyết không đồng nghĩa doanh nghiệp được tùy ý xác lập giá.

Việc xác định giá vẫn phải dựa trên công thức do Nhà nước quy định, các yếu tố cấu thành giá, chi phí đầu vào, chi phí định mức do Nhà nước ban hành và các biện pháp bình ổn giá khi được áp dụng.

Bộ Công Thương cho biết phương án này được xây dựng theo hướng tăng tính thị trường, trao quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm cho doanh nghiệp, đồng thời đặt yêu cầu minh bạch lên cao hơn.

Dữ liệu trở thành “đường ray” của giá

Điểm mới đáng chú ý nằm ở công cụ giám sát.

Thay vì kiểm soát chủ yếu thông qua một mức giá được công bố theo từng kỳ, doanh nghiệp sẽ phải kê khai công thức tính giá, các yếu tố cấu thành giá và giải trình những biến động về giá trên Hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng, quản lý thống nhất trên toàn quốc.

Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, hệ thống phần mềm sẽ có khả năng tự động phát cảnh báo đối với những trường hợp có dấu hiệu bất thường.

Từ các cảnh báo này, Sở Công Thương và lực lượng Quản lý thị trường có thể tiến hành kiểm tra, xử lý những trường hợp doanh nghiệp kê khai không hợp lý.

Như vậy, với doanh nghiệp, bài toán không chỉ còn là tính đúng giá bán tại một thời điểm. Doanh nghiệp phải có dữ liệu, có căn cứ và có khả năng giải trình cho chính mức giá mà mình đưa ra thị trường.

Đây cũng là điểm tạo ra sự khác biệt căn bản giữa quyền tự quyết và quyền tự do quyết định giá. Quyền định giá được mở rộng, nhưng trách nhiệm chứng minh tính hợp lý của mức giá cũng được đặt rõ hơn.

Vì sao không thể bám giá từng lô hàng?

Một vấn đề được đặt ra tại họp báo là nguyên tắc “mua cao bán cao, mua thấp bán thấp” có thể khiến giá trong nước không phản ánh ngay diễn biến giá thế giới hàng ngày.

Theo đại diện Bộ Công Thương, việc áp dụng cứng nhắc nguyên tắc này trên thực tế không đơn giản.

Một góc Tổng kho Xăng dầu Nhà Bè - đơn vị thành viên trực thuộc Công ty Xăng dầu Khu vực II - TNHH Một thành viên (Petrolimex Sài Gòn) - Ảnh: https://saigon.petrolimex.com.vn

Xăng dầu là mặt hàng được lưu chứa trong kho bãi và có thể được hình thành từ nhiều lô hàng mua tại những thời điểm khác nhau, với mức giá khác nhau. Do đó, nếu yêu cầu giá bán phải bám sát tuyệt đối từng lô hàng thì sẽ khó phản ánh đúng thực tế vận hành của doanh nghiệp.

Cách tiếp cận được đưa ra trong dự thảo vì vậy không đặt trọng tâm vào việc buộc giá bán phải thay đổi theo từng biến động tức thời của thị trường thế giới.

Thay vào đó, doanh nghiệp được chủ động xác định giá trên cơ sở chi phí thực tế và những nguyên tắc chung do Nhà nước quy định, sau đó chịu trách nhiệm về mức giá đã kê khai.

Đây là thay đổi có ý nghĩa đối với cách doanh nghiệp quản trị giá, bởi cùng với quyền chủ động là yêu cầu quản trị chi phí, lưu trữ dữ liệu và giải trình ngày càng rõ ràng hơn.

Chuẩn đầu mối cao hơn, trung gian phân phối được rút gọn

Câu chuyện giá cũng gắn trực tiếp với một thay đổi lớn khác trong cấu trúc thị trường xăng dầu.

Theo dự thảo, thương nhân đầu mối phải đáp ứng tổng nguồn tối thiểu 300.000 m³/năm; nếu trong hai năm liên tục không đạt mức này sẽ bị thu hồi giấy phép.

Bà Nguyễn Thúy Hiền cho biết quy định được xây dựng nhằm thực hiện chỉ đạo của Chính phủ về tái cơ cấu và nâng cao năng lực của thương nhân đầu mối, qua đó góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Hiện đã có hơn 50% số thương nhân đầu mối đạt mức tổng nguồn này. Quy định dự kiến áp dụng từ năm 2027, tạo khoảng thời gian để những doanh nghiệp còn lại tiếp tục đầu tư, mở rộng hệ thống và đáp ứng tiêu chuẩn.

Theo Bộ Công Thương, dự thảo Nghị định mới đề xuất nâng chuẩn đối với thương nhân đầu mối: doanh nghiệp phải bảo đảm tổng nguồn tối thiểu 300.000 m³ mỗi năm và duy trì mức này trong hai năm liên tiếp. Nếu không đáp ứng yêu cầu về tổng nguồn trong hai năm liên tiếp, doanh nghiệp có thể bị thu hồi giấy phép.

Cùng với việc nâng chuẩn đầu mối, hệ thống phân phối được định hướng tinh gọn từ ba tầng xuống hai tầng.

Theo đại diện Bộ Công Thương, thay đổi này tạo điều kiện cho hơn 10.500 doanh nghiệp phân phối độc lập hoạt động và tự quyết định giá, qua đó tăng cạnh tranh và hạn chế nguy cơ đầu mối chi phối giá hoặc các doanh nghiệp bắt tay, thông đồng nâng giá.

Dự thảo cũng bổ sung chế tài xử lý các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh theo Luật Cạnh tranh.

Nếu được giữ trong Nghị định chính thức, đây sẽ là sự thay đổi đồng thời ở cả hai phía: doanh nghiệp đầu mối phải chứng minh năng lực cung ứng, còn doanh nghiệp phân phối có thêm không gian tự chủ trong hoạt động kinh doanh và định giá.

Nguồn cung vẫn là “van an toàn” cuối cùng

Quyền tự quyết giá và tái cấu trúc hệ thống phân phối chỉ có thể vận hành ổn định khi thị trường bảo đảm nguồn cung.

Đây cũng là vấn đề được báo chí đặt ra trong bối cảnh tình hình địa chính trị tại Trung Đông và Ukraine còn phức tạp, có thể tác động tới nguồn cung, giá xăng dầu và dầu thô nhập khẩu về Việt Nam.

"Bộ Công Thương đã chủ động xây dựng các phương án ứng phó" - bà Nguyễn Thúy Hiền thông tin cho biết.

Theo thông tin được công bố tại họp báo, nguồn cung xăng dầu trong nước hiện hoàn toàn được bảo đảm; tồn kho tại các nhà máy lọc dầu trong nước đang ở mức rất cao và cân đối tổng nguồn từ nay đến cuối năm được đánh giá đáp ứng đủ nhu cầu sản xuất, tiêu dùng.

Về giá, Bộ Công Thương tiếp tục phối hợp điều hành sát diễn biến thị trường thế giới, đồng thời đề xuất Chính phủ gia hạn giảm thuế xuất nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng và sử dụng linh hoạt Quỹ Bình ổn giá khi cần thiết.

Như vậy, cùng với việc trao thêm quyền chủ động cho doanh nghiệp, dự thảo đang hình thành một cơ chế quản lý theo hướng doanh nghiệp tự quyết định nhiều hơn nhưng cũng phải chịu trách nhiệm nhiều hơn.

Đối với doanh nghiệp xăng dầu, sự thay đổi này không chỉ nằm ở công thức tính giá. Đó còn là yêu cầu nâng chất lượng quản trị, khả năng kiểm soát chi phí, minh bạch dữ liệu và năng lực giải trình khi thị trường xuất hiện những biến động bất thường.

Còn với người tiêu dùng, câu hỏi quan trọng sẽ không chỉ là giá xăng dầu tăng hay giảm bao nhiêu sau mỗi kỳ điều hành, mà là mức giá ấy được hình thành như thế nào và doanh nghiệp có thể chứng minh được căn cứ của mức giá đó đến đâu.